Odchudzanie nastolatek - jak sprawić, by było bezpieczne?

Scenariusz często wygląda podobnie. Najpierw rodzice słyszą: "Nie, nie będę tego jadła, bo nie mam ochoty", "Zjem później", "Nie jestem głodna". Później, gdy rodzice zauważą, że podobne wymówki córka stosuje coraz częściej, zaczną pytać. A ona odpowie: "Odchudzam się", i to często tonem nieznoszącym sprzeciwu. Co mają zrobić rodzice? Z reguły bezradnie rozkładają ręce. - Nastolatki, młode dziewczyny w trudnym wieku to osoby kontrsugestywne w języku psychologii, czyli po prostu przekorne. Jeśli zabronimy im odchudzać się, ćwiczyć czy zostać wegetarianką, skutek będzie dokładnie odwrotny. Odchudzanie u nastolatek z tego samego powodu (przekory) stymuluje nadwaga czy otyłość innych członków rodziny. "Nie chcę tak wyglądać" - myśli młoda osoba i postanawia nie jeść - tłumaczy dr Elżbieta Wiszniewska-Gauer, dietetyczka Velvet Clinic w Łodzi.

Przykład idzie z góry

Najlepszym sposobem jest więc zdrowa i zbilansowana dieta stosowana przez całą rodzinę i nie tylko w okresach, gdy mama z córką postanowią zrzucić zbędny tłuszczyk. Dobre nawyki żywieniowe wyniesione z domu są kluczem do zdrowej i pięknej sylwetki. - Uważam, że na nastolatki najlepiej działa przykład. Jeżeli w domu przykłada się wielką wagę do jakości i sposobu przygotowywania posiłków, jeśli wspólnie się je przygotowuje i spożywa, to zagrożenie zaburzeniami odżywiania się nie pojawi. Jeżeli u nastolatki występuje nadwaga, której chce się pozbyć, nie należy tego lekceważyć, tylko mądrze ją wspierać, najlepiej odchudzając się wspólnie z córką. Należy jeść razem wspólnie przyrządzone posiłki, nie kontrolować i nie zabraniać, bo skutek będzie odwrotny - przyznaje dr Wiszniewska-Gauer. - Taka metoda będzie też bardziej skuteczna - córka i matka będą wspólnie się kontrolować, karcić za podjadanie słodyczy, ale przede wszystkim dla dwóch osób łatwiej przygotowuje się posiłki niż dla jednej - grillowany łosoś czy wymyślna sałata wymagają trochę wysiłku.

Groźne skutki nieuwagi

Eksperci ostrzegają, że nie ma sensu zabraniać młodym dziewczynom odchudzania, bo szanse, że zakazy podziałają, są małe. - Nastolatka będzie ukrywać, że nie je, albo prowokować utratę wagi, używając suplementów diety lub środków przeczyszczających. Jeżeli będziemy zabraniać jej odchudzania lub kontrolować "zjedzone" - "niezjedzone" może to doprowadzić do psychicznie uwarunkowanych zaburzeń odżywiania jak anoreksja i bulimia - ostrzega dietetyczka Velvet Clinic.

O tym, jak niebezpieczne mogą być te choroby, chyba nie trzeba nikomu przypominać. Wycieńczonych, ważących po kilkanaście kilogramów dziewczyn często nie daje się uratować. Niektóre, mimo że pozornie wyszły z choroby, cierpią na jej nawroty. - Nastolatki chore na anoreksję mają zachwiane relacje z rodzicami oraz rówieśnikami, którzy kojarzą nastolatkę z nieatrakcyjnym wyglądem i nie akceptują jej w środowisku. W anoreksję wchodzi się stopniowo, z narastającą niechęcią do samego siebie. Dziewczyna jest przekonana, że jej wygląd ma najważniejszy wpływ na kontakty z rówieśnikami. Gdy wszystko w życiu nastolatki jest podporządkowane odchudzaniu i ona sama nie dostrzega stanu swojego ciała, jest potrzebna interwencja psychiatry i psychologa, nie tylko u samej nastolatki, ale i u rodziców - tłumaczy dr Wiszniewska-Gauer.

Warto więc zwrócić uwagę na wszelkie niepokojące znaki u odchudzającej się córki. - Najważniejszą rolę w zapobieganiu anoreksji w stosunkach z nastolatkiem odgrywają rodzice. Priorytetem jest szacunek do własnego dziecka, czyli nienarzucanie własnej woli, brak nadmiernego ingerowania w sprawy dziecka, nieprzedkładanie zdania środowiska nad zdanie i potrzeby dziecka, nieporównywanie go z rodzeństwem czy rówieśnikami. Sama nastolatka jest często perfekcjonistką, która z jakiegoś powodu utraciła uznanie grupy lub której grupa adoruje szczupłą idolkę. Nie ma lepszej metody zapobiegania anoreksji, jak zaprzyjaźnić się z własnym dzieckiem. Trzeba dużo o dziecku wiedzieć, rozmawiać i wspierać, a nie tylko kontrolować i zabraniać - radzi ekspertka z Velvet Clinic.

Nie mniej groźna jest bulimia. - Fiksacja myślenia na jedzeniu oraz wynajdywanie metod przeciwdziałania tyciu mimo jedzenia prowadzi do innego zaburzenia odżywiania - bulimii. Napady bulimii są sposobem odreagowywania uczuć. Osoby chore zaprzeczają, że mają problem, ukrywają swoje kłopoty i kłamią. Bulimia polega na przyjmowaniu dużej ilości jedzenia naraz (raz na kilka dni lub kilka razy dziennie). Działania zapobiegające tyciu przybierają postać prowokowanych wymiotów, używania środków przeczyszczających i moczopędnych oraz ćwiczeń fizycznych i głodzenia się między napadami. Przyczyny bulimii są niejasne - zarówno te biologiczne, jak i psychologiczne czy kulturowe - przyznaje dr Wiszniewska--Gauer.

Gdy matka leczy swoje ambicje

Częstym powodem niezadowolenia z własnego wyglądu jest jawna lub utajona krytyka najbliższych. Dużym problemem społecznym są matki, które wymagają od swoich córek całkowitej perfekcji w każdej dziedzinie życia. Wmawiają, że bez nieskazitelnego wyglądu, świetnych wyników w nauce, grona adoratorów są nic niewarte. - Badania wykazały, że 40 procent odchudzających się dziewczynek w wieku 9-10 lat robi to za namową i z inicjatywy matek, które są najczęściej bardzo krytyczne i zdystansowane emocjonalnie względem swoich dzieci. Bulimia rzadko występuje w rodzinach, gdzie codziennie jada się wspólnie posiłki. Natomiast nadmierne celebrowanie np. obiadów i przymuszanie do jedzenia nielubianych potraw powoduje sprzeciw i jest postrzegane przez nastolatki jako forma kontroli - ostrzega dr Wiszniewska-Gauer.

Jest wiele czynników ryzyka wystąpienia bulimii:

POZYTYWNE POSTRZEGANIE OSÓB SZCZUPŁYCH

- to kojarzy się w umyśle nastolatki z powszechną akceptacją. Jeśli dodatkowo nie akceptuje ona swojego wyglądu, zaczyna się głodzić. W przypadku, gdy głód w którymś momencie staje się nie do zniesienia, następuje napad obżarstwa, a zaraz po nim wyrzuty sumienia i chęć pozbycia się spożytego jedzenia. 90 procent diet kończy się złamaniem zaleconych reguł. Prawdopodobieństwo ich odrzucenia jest tym większe, im bardziej restrykcyjna jest dieta

DOJRZEWANIE

- zmiany zachodzące w ciele dojrzewającej dziewczyny są trudne, zwłaszcza że towarzyszy im wzmożony krytycyzm

ŻYCIOWE ZMIANY

- wyprowadzenie się z domu, rozpoczęcie nauki, zawód miłosny - jedzenie staje się aspektem życia dającym poczucie kontroli, którego brak gdzie indziej

SPORT, PRACA CZY DZIAŁANIA ARTYSTYCZNE

wymagające określonego wyglądu czy sylwetki, np. u aktorek, modelek, sportsmenek

OBECNOŚĆ W RODZINIE OSÓB Z ZABURZENIAMI ODŻYWIANIA LUB OTYŁYCH

Jest złoty środek

Jaka więc powinna być dieta dla nastolatek? - Powinna charakteryzować się przede wszystkim różnorodnością, bo tylko taka dieta gwarantuje zaspokojenie wszystkich potrzeb rosnącego organizmu. U dziewcząt w diecie musi być również zawarta duża ilość żelaza, które zaczynają tracić podczas miesiączek (początkowo zwykle obfitych i nieregularnych). Należy wyeliminować szkodliwe, wysoko przetworzone produkty, tj. słodycze, chipsy, napoje gazowane, soki z kartonów, napoje energetyzujące. Trzeba również zwrócić uwagę na odpowiedni rytm spożywania posiłków oraz dokładne żucie i dobrą atmosferę w trakcie jedzenia. Osobną grupę stanowią nastolatki z zespołem jelita drażliwego (częste schorzenie u młodych ludzi), które na stres najczęściej związany z nauką reagują zaburzeniami funkcji przewodu pokarmowego. Tu dietę powinien ułożyć specjalista - podsumowuje dr Wiszniewska-Gauer.

Odpowiedź na pytanie, dlaczego dziewczyny uważają bardzo szczupłą sylwetkę za wzór, to opowieść o czubku góry lodowej. Niektórzy badacze sugerują dużą rolę mediów i popkultury, które są zdominowane przez wizerunek bardzo szczupłej dziewczyny. Inni podkreślają, że nie można demonizować roli mediów czy filmów - zaburzenia jedzenia, w których kluczowym problemem jest utrzymywanie nadmiernie szczupłej sylwetki (np. anoreksja), występują również w kulturach nieindustrialnych, gdzie nie ogląda się na co dzień reklam z modelkami. Wiadomo jednak, że oglądanie zdjęć bardzo szczupłych celebrytek powoduje spadek satysfakcji z własnego wyglądu (co z kolei może uruchomić chęć "korekcji" własnego wyglądu i zbliżenie się do osoby, którą się podziwia). Co ważne, niektórzy podkreślają, że skoncentrowanie na własnej sylwetce i przekonanie, że jest się za grubą, poprzedza bogactwo jedzenia (w mediach, w sklepach), informacje o dietach i jedzeniu. Na przykład w jednym badaniu regularnie analizowano myśli i zachowania 3 tys. dziewczyn przez dwa lata. Dziewczyny, które często koncentrowały się na jedzeniu, z czasem zaczynały częściej myśleć o swojej wadze i sylwetce. Szczupła sylwetka jest również symbolem kontroli swojego zachowania, panowania nad impulsami i pokusami. Bardzo szczupła figura niektórym dziewczynom kojarzy się z siłą w kontrolowaniu własnego ciała. Dodajmy jeszcze, że wizerunki szczupłych kobiet dominują w tych okresach (i kulturach), w których kobieta jest niezależna (i jej pozycja w społeczeństwie nie jest zależna od zdolności do rodzenia dzieci). Wiemy również, że ważną rolę odgrywają rodzice, którzy (w dobrej wierze) sami stosują restrykcyjne diety, martwią się własną sylwetką, wagą czy jedzeniem. Dziewczyny patrzą, słuchają i uczą się oraz naśladują. prof. dr hab. Aleksandra Łuszczyńska z Katedry Psychologii Klinicznej, Zdrowia i Rehabilitacji Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej

Agnieszka Danowska

Czytaj także:

Models for Christ - piękni ciałem i duchem

Kochanie, I love you

Czas na slam!