Znajdź kurs, studia, szkolenie

Unia Lubelska

Michał Minałto
16.04.2009 , aktualizacja: 16.04.2009 16:31
A A A Drukuj
Unia Lubelska zawarta w 1569 roku podczas obrad sejmu w Lublinie, była międzynarodową umową pomiędzy Koroną a Wielkim Księstwem Litewskim. W odróżnieniu od poprzednich układów pomiędzy Polską a Litwą, Unia Lubelska była aktem unii realnej, a nie tylko unii personalnej czy dynastycznej. Od Unii w Krewie 1385 roku Koronę Polski i Wielkie Księstwo Litewskie łączyła osoba władcy - monarchy: króla Polski będącego jednocześnie, do Unii w Horodle 1413 roku, wielkim księciem Litwy. W okresie po 1413 roku związek Polski i Litwy miał charakter unii dynastycznej. W 1501 roku podjęto pierwszą próbę zawarcia unii realnej, lecz Unia w Mielniku zasadniczo ograniczyła się do przywrócenia unii personalnej. Unia Lubelska jako unia realna wprowadzała zasadniczą zmianę, ponieważ tworzyła nowe państwo federalne o dwóch częściach składowych: Polski i Litwy. Powstanie I Rzeczpospolitej jest jednym z najważniejszych wydarzeń historii Polski i Litwy. Nowe, wspólne państwo, które przetrwało do rozbiorów końca XVIII wieku, było pod wieloma względami unikatowe w Europie, wyróżniało się rozwiązaniami ustrojowymi i stosunkami społeczno-gospodarczymi, których symbolem była złota wolność szlachecka.

Przyczyny zawarcia Unii Lubelskiej

Problemem utrzymania więzi pomiędzy Polską a Litwą zajął się Zygmunt August, koronowany vivente regae jeszcze za życia Zygmunta Starego w 1548 roku. Bezpotomny Zygmunt August przychylnie patrzył na propozycję zacieśnienia związku polsko-litewskiego dla zachowania ciągłości władzy w obydwu państwach. Sojusznikiem dla króla stał się ruch egzekucji praw, polityczny ruch mniej zamożnej szlachty, która dążyła do przeprowadzenia szeregu reform dla ograniczenia władzy magnatów, poprawy stanu skarbu, wojska i sądownictwa. Ruch egzekucji praw szedł jednak dalej i domagał się wcielenia Wielkiego Księstwa Litewskiego przez Polskę.

Od 1551 roku, Zygmunt August podjął wysiłek przygotowywania unii poprzez dostosowywanie prawa litewskiego. Na Litwie ustanowiono urzędy analogiczne do polskich. W 1566 roku drugi statut litewski zwiększał uprawnienia sejmu litewskiego kosztem władzy wielkiego księcia, co zbliżało władzę sejmu Litwy do sejmu Polski. Od 1551 roku sejmy Polski i Litwy odbywały się z udziałem delegatów obydwu krajów. W 1551 roku Zygmunt August przekazał Koronie i obieralnym królom Polski prawo do godności wielkiego księcia Litwy.

Na unii realnej pomiędzy Polską a Litwą najbardziej ucierpieliby litewscy magnaci, dlatego tez starali się nie dopuścić do zawarcia ostatecznego układu i zerwali pierwszy wspólny sejm w Parczewie w 1564 roku. Wydarzenia przyspieszyła jednak wojna pomiędzy Litwą a carem Iwanem Groźnym - dla prowadzenia wojny litewskie pospolite ruszenie musiało zwrócić się o wsparcie ze strony Korony.

Obrady Sejmu w Lublinie, inkorporacja ziem południowo-wschodnich do Korony

Od stycznia 1569 roku w Lublinie obradowały równolegle sejm polski i litewski, prowadząc negocjacje w sprawie zawarcia unii. Ponownie zerwanie negocjacji przez litewskich magnatów przyczyniło się do jednostronnych aktów inkorporacji części ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego do Korony, co było zainspirowane przez magnatów polskich. W ten sposób województwa kijowskie, wołyńskie, bracławskie i podlaskie weszły w skład Polski. Polityka faktów dokonanych prowadzona przez potężniejszych polskich magnatów skłoniła posłów litewskich do powrotu i do ponownego podjęcia negocjacji, zakończonych w czerwcu 1569 roku wystosowaniem aktu Unii Lubelskiej.

Postanowienia Unii Lubelskiej

Unia Lubelska wprowadzała zmiany nie tylko do ustroju Wielkiego Księstwa Litewskiego, ale też tworzyła nowe instytucje dla wspólnego, polsko-litewskiego państwa. Na jego czele - Rzeczpospolitej, składającej się z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, stał król wybierany we wspólnej wolnej elekcji. Koronacja na króla Korony i wielkiego księcia Litwy miała mieć miejsce w Krakowie. Wspólny sejm walny miał obradować w Warszawie i składać się ze 120 posłów Korony i 48 posłów litewskich. Senat składać się miał ze 113 senatorów Korony i 27 senatorów Litwy. Rzeczpospolita zobowiązana została do prowadzenia wspólnej polityki zagranicznej i obronnej dla Korony i Litwy. Doprowadzono też do unii monetarno-walutowej, choć obydwa człony państwa polsko-litewskiego zachowały prawo bicia własnego pieniądza, ale o takiej samej wartości. Urzędy, tytuły i dostojeństwa Korony i Litwy zostały zachowane, lecz dostosowane tak, aby dany urząd w Koronie odpowiadał analogicznemu urzędowi na Litwie (na przykład hetman wielki koronny - hetman wielki litewski). Pospolite ruszenie i kwestie organizacji wojska wspólnej polityki obronnej pozostały domeną właściwych urzędów w Koronie i na Litwie, choć pod dowództwem wspólnego monarchy. Zachowano obowiązujące w Koronie i na Litwie języki urzędowe, w tym język ruski w Wielkim Księstwie Litewskim. Rzeczpospolita utworzona poprzez Unię Lubelską posiadała spójny system prawny. Jednocześnie dopuszczono polską szlachtę do nabywania ziem na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego, co wcześniej nie było dopuszczalne, w zamian zastrzeżono, że egzekucje dóbr królewskich, coraz skuteczniej przeprowadzane w Koronie, nie mogły znaleźć zastosowania na Litwie. Poszukiwano w ten sposób sposobu zachowania równouprawnienia szlachty i magnaterii Polski i Litwy, choć to polska szlachta, po faktycznym przejęciu przez Koronę ziem południowo-wschodnich, zyskała uprzywilejowaną ekonomicznie sytuację.

Skutki Unii Lubelskiej, ocena Unii Lubelskiej

Zawarta pod doraźnym impulsem konieczności zapewnienia obrony przez Moskwą Iwana Groźnego, Unia Lubelska, projekt Zygmunta Augusta, okazała się trwałym spoiwem I Rzeczpospolitej. Unia Lubelska przyczyniła się do powstania unikatowego na skalę kontynentu państwa federacyjnego o charakterystycznym ustroju demokracji szlacheckiej. Była w zasadzie unią szlachty, ponieważ to interesy tego stanu najpełniej zabezpieczała. Unia Lubelska otwierała drogę do pełnej władzy dla stanu szlacheckiego.

Unia Lubelska zapewniła wzrost bezpieczeństwa dla Litwy, ale jednocześnie "przesuwała" na wschód punkt ciężkości priorytetów międzynarodowych Rzeczpospolitej. Wspólne państwo polsko-litewskie przyczyniło się także do wyhamowania rozwoju kulturalnego Litwy, która na ponad dwieście lat znajdzie się pod zdecydowanym polskim wpływem kulturowym.

Zasadniczym problemem, jaki narodził się podczas sejmu w Lublinie, była kwestia nieoczekiwanej inkorporacji ziem południowo-wschodnich do Polski. Doszło do niej na skutek fortelu magnatów polskich pod nieobecność magnaterii litewskiej, bojkotującej obrady. Właśnie inkorporacja ziem przyszłej Ukrainy skłoniła możnych Litwy do powrotu do Lublina dla zachowania własnych interesów. Poprzez akt jednostronnej inkorporacji, Polska stała się nagle odpowiedzialna za słabo zaludnione tereny, pod względem etnicznym przynależne do kultury Rusi. Dzikie Pola, skraje Rzeczpospolitej, staną się w XVII wieku sceną powstań kozackich i rozkwitu Kozaczyzny, która niemalże stanie się trzecim, obok Polski i Litwy, członem Rzeczpospolitej. Koronie nigdy nie uda się zagospodarować wielkich ziem Ukrainy, a dla magnaterii, tworzącej rozległe latyfundia, ziemia ta stanie się źródłem bogactwa i wpływów, zgubnych dla państwa. Także kwestia ukraińska umożliwi Rosji zdobywanie kontroli nad polityką wewnętrzną Rzeczpospolitej. Inkorporacja Ukrainy wyznaczyła tez drogę rozwoju dla gospodarki kraju - źródłem zamożności stało się rolnictwo oparte na pańszczyźnianej pracy chłopów.

Zobacz więcej na temat:

Skomentuj:

Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Polecamy