Znajdź kurs, studia, szkolenie

Powstanie kościuszkowskie - przyczyny, zasięg, skutki

Martyna Bandurewicz
17.04.2009 , aktualizacja: 17.04.2009 10:10
A A A Drukuj
Powstanie kościuszkowskie - polskie powstanie narodowe przeciwko Rosji i Prusom trwające od 24 marca do 16 listopada 1794 roku.

Sytuacja w kraju po II rozbiorze Polski

Sytuacja Rzeczypospolitej po II rozbiorze Polski przedstawiała się tragicznie. Kraj znajdował się pod okupacją obcych wojsk, które w poczuciu bezkarności dokonywały grabieży i nadużyć. Króla Stanisława Augusta Poniatowskiego odsunięto od władzy i pozbawiono znaczenia, krajem rządziła w zasadzie Rosja, za pomocą targowiczan. Najwięcej do powiedzenia miał naczelny wódz wojsk rosyjskich w Polsce, generał Iosif Igelstrom, który w sposób bezwzględny sprawował władzę, rozbudowując równocześnie system szpiegowski i donosicielstwo.

Kryzysowi politycznemu towarzyszył kryzys gospodarczy. Okrojona i wyczerpana działaniami wojennymi Rzeczpospolita, pozbawiona dostępu do dróg handlowych, musiała utrzymywać czterdziestotysięczną armię okupacyjną. Państwo stanęło na progu bankructwa. Kryzys dotykał również obywateli. Zamknięto wiele manufaktur i warsztatów rzemieślniczych. Upadały największe banki warszawskie. Znacznie wzrosły ceny. Zaczęła szerzyć się nędza.

W szczególnie trudnej sytuacji znaleźli się wojskowi. Redukcja armii polskiej, która w myśl postanowień sejmu grodzieńskiego miała liczyć jedynie piętnaście tysięcy ludzi, pozbawiła możliwości zarobkowania licznych żołnierzy i oficerów.

Przygotowania do wybuchu powstania kościuszkowskiego

Większość społeczeństwa rozumiała, że II rozbiór Polski to tylko wstęp do całkowitej likwidacji państwowości polskiej. Nie podzielano opinii króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który miał nadzieję, że uda się utrzymać resztki Rzeczypospolitej pod protektoratem rosyjskim. W kraju i na emigracji zaczęły tworzyć się organizacje spiskowe mające na celu przygotowanie zrywu zbrojnego.

Działacze emigracyjni skupili się wokół przebywających w Saksonii dawnych członków stronnictwa patriotycznego : Hugona Kołłątaja i Ignacego Potockiego. Na przywódcę przyszłego powstania wyznaczono Tadeusza Kościuszkę, bohatera wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych oraz uczestnika wojny w obronie Konstytucji 3 maja.

W kraju powstało sprzysiężenie w skład, którego wszedł generał Ignacy Działyński i znany warszawski bankier Andrzej Kapostas. Byli to tak zwani moderanci, czyli umiarkowani, którzy wybuch powstania warunkowali dobrym przygotowaniem zrywu i zapewnieniem sobie pomocy sojuszników, przede wszystkim Francji. Byli oni zwolennikami przywrócenia reform Konstytucji 3 maja.

Część działaczy głosiła jednak bardziej radykalne poglądy. Zapatrzeni w rewolucje francuską, chcieli wprowadzenia w Polsce szybkich reform społecznych. Nazywano ich polskimi jakobinami. Do tej grupy należeli Jakub Jasiński i Tomasz Maruszewski.

Wybuch powstania planowano na jesień 1793 roku. Ale Tadeusz Kościuszko wobec fiaska zabiegów zdobycia poparcia Francji, uznał stan przygotowań do powstania za niedostateczny i odroczył decyzję o jego wybuchu.

Wybuch powstania kościuszkowskiego

Na początku 1794 roku sytuacja uległa pogorszeniu. Iosif Igelstrom wpadł na trop sprzysiężenia i rozpoczęły się aresztowania. Rada Nieustająca przystąpiła do redukcji armii polskiej. W odpowiedzi na to brygadier Antoni Madaliński, na czele 1200 żołnierzy, ruszył spod Ostrołęki, gdzie stacjonował, na południe wzdłuż granicy z Prusami. Po drodze staczał potyczki z wojskami pruskimi i werbował ochotników . W ten sposób powstanie kościuszkowskie stało się faktem.

Tadeusz Kościuszko, przebywający wówczas incognito w okolicach Krakowa, został zmuszony do podjęcia działań. 24 marca 1794 roku na rynku krakowskim ogłosił akt insurekcji. Objął władzę dyktatorską nad powstaniem jako naczelnik sił zbrojnych, zapowiedział powołanie rządu powstańczego - Rady Najwyższej Narodowej i zarządził pobór rekrutów. Władzę lokalną miały sprawować komisje porządkowe. Ze specjalnymi uniwersałami zwrócił się do różnych środowisk : Żydów, kobiet, duchowieństwa. Za hasło powstania przyjęto słowa "Wolność, Całość , Niepodległość".

Plan Tadeusza Kościuszki zakładał przebicie się z wojskiem do Warszawy. Do spotkania z armią rosyjską doszło 4 kwietnia 1794 roku pod Racławicami. Wykorzystując efekt zaskoczenia, przy użyciu oddziałów kosynierów, Tadeusz Kościuszko odniósł zwycięstwo nad przeważającymi liczebnie oddziałami wroga. Nie otworzyło mu to drogi do Warszawy, ale bitwa pod Racławicami miała olbrzymie znaczenie moralne.

Zasięg terytorialny powstania kościuszkowskiego

Decydujące znaczenie dla przebiegu powstania kościuszkowskiego miał wybuch insurekcji w Warszawie 17 kwietnia 1794 roku. Na jej czele stanął bogaty szewc Jan Kiliński. W czasie dwudniowych walk toczonych przez oddziały polskie i uzbrojonych rzemieślników Rosjanie stracili około 4500 żołnierzy. Powstańcy zdobyli wiele sprzętu i dział. Była to największa klęska militarna Rosjan w czasie powstania kościuszkowskiego. Władzę w mieście przejęła Rada Zastępcza Tymczasowa.

Powstanie ogarnęło także Litwę. Sprzysiężenie powstańcze pod wodzą pułkownika Jakuba Jasieńskiego doprowadziło do wybuchu insurekcji w Wilnie w nocy z 23 na 24 kwietnia 1794 roku. Władzę powstańczą na tych terenach sprawowała Rada Najwyższa Litewska.

Pod koniec kwietnia 1794 roku powstanie kościuszkowskie ogarnęło prawie cały obszar państwa polskiego w granicach z 1793 roku. Najważniejszym zadaniem militarnym dla Tadeusza Kościuszki stało się zniesienie izolacji poszczególnych ośrodków walk i doprowadzenie do koordynacji działań. Tymczasem sytuacja powstańców pogorszyła się gdy w maju 1794 roku do walki przeciwko nim przyłączyli się Prusacy. Tadeusz Kościuszko uderzył na połączone siły rosyjsko-pruskie pod Szczekocinami 6 czerwca 1794 roku, ale bitwę tę przegrał, ponosząc dotkliwe straty. Wojska pruskie przystąpiły do oblężenia Warszawy.

20 sierpnia 1794 roku, wybuchło powstanie w Wielkopolsce. Na pomoc powstaniu wielkopolskiemu ruszyły regularne odziały pod dowództwem generała Jana Henryka Dąbrowskiego, zdobywając Bydgoszcz. To zmusiło wojska pruskie do odwrotu spod Warszawy.

Zobacz więcej na temat:

Komentarze (1)
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Polecamy