Znajdź kurs, studia, szkolenie

Wolna elekcja

Michał Minałto
21.04.2009 , aktualizacja: 21.04.2009 12:34
A A A Drukuj
Źródła wolnej elekcji w Polsce

Pierwsza Elekcja (to jest wybory - z łaciny) władcy Polski miała miejsce już od 1386 roku, kiedy to na tron wstąpił Władysław Jagiełło. Nie była to jeszcze wolna elekcja znana jako jedna z zasadniczych instytucji ustroju I Rzeczpospolitej, a jedynie zatwierdzenie kolejnego przedstawiciela dynastii panującej przez możnych zasiadających w sejmie. Obyczaj ten przetrwał przez dwieście lat panowania dynastii Jagiellonów. Gdy w roku 1572 zmarł bezpotomnie Zygmunt II August i nastało bezkrólewie, wolna elekcja stała się naczelną instytucją ustrojową potwierdzającą zasadę demokracji szlacheckiej w Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

Szlachta, zainteresowana utrzymaniem swoich przywilejów oraz dorobku ustrojowego Rzeczpospolitej, w tym tolerancji religijnej, obawiała się upadku państwa w warunkach bezkrólewia. W związku z tym doprowadzono do kompromisu pomiędzy szlachtą, magnaterią, duchowieństwem i przedstawicielami różnych wyznań. W wyniku kompromisu ustalono trzy nadrzędne zasady: podczas bezkrólewia władzę w kraju przejmuje interrex - prymas. W województwach władze przejmują konfederacje szlacheckie, zwane kapturami. Wreszcie, w 1573 roku uchwalono konfederację warszawską zapewniającą i utwierdzająca pokój i tolerancję religijną. Do obrania nowego władcy zdecydowano się zastosować istniejącą już formę elekcji.

Zasady wolnej elekcji w Polsce

Do przygotowania elekcji zwołany został sejm konwokacyjny. Ostatecznie przyjęte rozwiązania promował Jan Zamojski, popierany przez szlachtę małopolską i Ziemi Sandomierskiej. Elekcja miała odbywać się "viritim", to jest osobiście i udział w głosowaniu mógł wziąć każdy szlachcic. Rozwiązanie Jana Zamojskiego zostało zaakceptowane dzięki postawie duchowieństwa, które obawiało się silnej reprezentacji protestantów w sejmie: gdyby elekcji dokonywał sam sejm, jej wyniki byłyby inne, niż na skutek głosowania ogółu szlachty. Dlatego też na miejsce wolnej elekcji wybrano Warszawę - mazowiecka szlachta była bardzo liczna i w zdecydowanej większości wyznania katolickiego. Liczba elektorów stawiających się na wolną elekcję wynosiła około 5 tysięcy osób, choć na pierwszą w 1573 roku stawiło się 40 tysięcy. Tym sposobem wolna elekcja jako forma osobistego, bezpośredniego głosowania pojawiła się w polskim systemie ustrojowym.

W 1573 roku kandydatami do tronu Rzeczpospolitej byli Ernest Habsburg, książę austriacki, Henryk Walezy - książę francuski, Jan III Waza ze Szwecji, Iwan Groźny, władca Rosji i miejscowy kandydat Wawrzyniec Słupski, starosta bydgoski. Dokonano wyboru Henryka Walezego, którego, dla zagwarantowania ustroju państwa, zobligowano do podpisania dwóch ustaw: artykułów henrykowskich i tak zwanych pacta conventa.

Miejsce, na którym dokonywano wolnej elekcji, zwane polem elekcyjnym, znajdowało się początkowo w rejonie dzisiejszej warszawskiej dzielnicy Kamionek na prawym brzegu Wisły (Praga Południe), następnie na stałe zostało przeniesione na teren warszawskiej dzielnicy Wola (ślady po tradycji pola elekcyjnego zachowały się w nazwach ulic: Senatorska, Elektoralna, którymi przemieszczali się z miasta uczestnicy elekcji, Elekcyjna, Obozowa od głównego obozu na polu elekcyjnym).

Władcy elekcyjni Rzeczpospolitej Obojga Narodów to: Henryk Walezy, Stefan Batory, Zygmunt III Waza, Władysław IV Waza, Jan Kazimierz, Michał Korybut Wiśniowiecki, Jan III Sobieski, August II, Stanisław Leszczyński, August III, Stanisław August Poniatowski.

Znaczenie wolnej elekcji

Wolna elekcja jako instytucja ustrojowa potwierdzała suwerenność szlachty jako nadrzędnego stanu w demokracji szlacheckiej. Stanowiła tym samym fenomen ustrojowy - w innych państwach Europy w tym samym okresie rozwijały się rządy absolutne. Wolna elekcja i inne instytucje demokracji szlacheckiej, jak jednomyślność decyzji - liberum veto, przyczyniły się do upadku I Rzeczpospolitej. Brak stabilizacji władzy monarszej - brak identyfikującej się z Rzeczpospolitą dynastii świadczył na niekorzyść wspólnego państwa Polski i Litwy. Wolna elekcja i rekrutacja władcy często spoza miejscowych możnych była okazją do ingerencji w wewnętrzne sprawy Rzeczpospolitej innych państw Europy. Wolna elekcja została zniesiona przez Sejm Czteroletni i Konstytucję 3 Maja.

Zobacz także

Zobacz więcej na temat:

Skomentuj:
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Polecamy