Znajdź kurs, studia, szkolenie

Kształtowanie się granic II Rzeczpospolitej po pierwszej Wojnie Światowej

Michał Minałto
01.06.2009 , aktualizacja: 01.06.2009 17:50
A A A Drukuj
Granice odrodzonej Polski po I Wojnie Światowej, określanej jako II Rzeczpospolita, zostały wyznaczone na podstawie Traktatu Wersalskiego, Traktatu Ryskiego, Traktatu z Saint Germain, Traktatu z Trianon oraz poprzez rozstrzygnięcia Rady Ambasadorów, plebiscytów i powstań śląskich. Odzwierciedla to fakt, że kształt Polski po I Wojnie Światowej zależny był od traktatów pokojowych kończących wojnę i był wypadkową napiętej sytuacji międzynarodowej w Europie Środkowej.

Ziemie Polskie przed I Wojną Światową i odrodzenie Rzeczpospolitej

Od 1795 roku Polacy byli pozbawieni suwerennego i niepodległego państwa. Przed I Wojną Światową ziemie polskie podzielone były pomiędzy Cesarstwo Niemieckie, Cesarstwo Rosyjskie i Cesarstwo Austro-Węgierskie. Politycy polscy działający we wszystkich trzech zaborach upatrywali w I Wojnie Światowej, w której po przeciwnych stronach udział brały państwa zaborcze, okazji do odtworzenia polskiej państwowości. Na zakończenie I Wojny Światowej dodatkowymi czynnikami sprzyjającymi powstaniu II Rzeczpospolitej były: upadek Cesarstwa Austro-Węgierskiego, upadek Niemiec jako winnych wywołania wojny oraz Rewolucje - Lutowa i Październikowa w Rosji, na skutek których powstała Republika, a następnie wprowadzono ustrój komunistyczny. Za odrodzenie Rzeczpospolitej uznaje się symboliczną datę 11 listopada 1918 roku, niemniej jej grancie kształtować się będą przez następne 5 lat.

Traktat Wersalski

Zawarty 28 czerwca 1919 roku w podparyskim Wersalu, Traktat Wersalski, był zasadniczym dokumentem kończącym I Wojnę Światową, dotyczył zawarcia pokoju pomiędzy zwycięskimi państwami ententy i pokonanymi Niemcami. Na mocy tego traktatu Polsce przyznano większość dawnego zaboru pruskiego, to jest znaczą część Wielkopolski i Prusy Zachodnie, czyli część obszaru dzisiejszego Pomorza, jednak bez Gdańska, który został ogłoszony Wolnym Miastem. Przynależność Wielkopolski do Polski była oczywista po wygranym przez Polaków Powstaniu Wielkopolskim. Traktat Wersalski przewidywał też zorganizowanie plebiscytów na Górnym Śląsku, które miały rozstrzygnąć od ostatecznej przynależności państwowej tego obszaru. Negocjatorami ze strony odrodzonej Polski na konferencji zakończonej podpisaniem Traktatu Wersalskiego byli Ignacy Paderewski i Roman Dmowski.

Traktat z Saint Germain

Traktat z Saint Germain podpisany został 10 września 1919 roku, był analogiczny do Traktatu Wersalskiego, gdyż dotyczył porozumienia pokojowego z sojusznikiem Niemiec - pokonaną Austrią. Traktat miał rozstrzygnąć o losie Śląska Cieszyńskiego i Galicji. Niemniej, nie doszło do tego i oba te obszary pozostały "w dyspozycji mocarstw zachodnich". Administracja polska objęła swym władaniem wschodnią część Śląska Cieszyńskiego i całą Galicję (to znaczy dzisiejszą Małopolskę z Krakowem, Podkarpacie i Zachodnią Ukrainę ze Lwowem). W związku z brakiem innych rozstrzygnięć, zachodnie mocarstwa uznały przynależność tych ziem do II Rzeczpospolitej, ale dopiero w 1923 roku.

Traktat z Trianon

Traktat z Trianon, podpisany 4 czerwca 1920 roku, dotyczył zawarcia pokoju z Węgrami, wcześniej pozostającymi w unii z Austrią w Cesarstwie Austro-Węgierskim. Na mocy tego dokumentu przyznano Polsce dwa niewielkie obszary w rejonie Tatr - część Spiszu i Orawy.

Traktat Ryski

Traktat Ryski, zwany tez Pokojem Ryskim, kończył wojnę polsko - bolszewicką 1920 roku. Został podpisany przez władze II Rzeczpospolitej, Rosji Radzieckiej i Radzieckiej Ukrainy 18 marca 1921 roku. Na jego mocy Polsce przyznano ziemie dawnego III i częściowo II rozbioru rosyjskiego, opanowane podczas wojny polsko - bolszewickiej przez Wojsko - Polskie: Wołyń, Polesie oraz dawne ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego z Grodnem i Nieświeżem.

Kwestia Wilna

Roszczenia w stosunku Wilna, miasta zamieszkałego przez znaczną liczbę Polaków, opanowanego przez Polskę w 1919 roku, a następnie, podczas wojny polsko - bolszewickiej w 1920 roku przez wojska sowieckie, wysuwała także niepodległa Litwa. Wilno miało być naturalną stolicą nowo powstałego państwa litewskiego. Na przełomie 1919 i 1920 roku kwestia Wilna stała się przedmiotem zainteresowania Ligi Narodów. Jednak 9 października 1920 roku na skutek intrygi Marszałka Józefa Piłsudskiego polskie wojsko zajęło miasto (wydarzenie to przeszło do historii jako bunt Żeligowskiego, jako, że polskie oddziały miały spontanicznie wkroczyć do Wilna). Odebranie Litwinom miasta, które uważali za swoją stolicę sprawiło, że wszelkie kontakty dyplomatyczne między Polską a Litwą aż do końca lat trzydziestych XX wieku były niemożliwe a stosunki między państwami wyjątkowo wrogie. Traktat Ryski zawiera jednak klauzulę, że dawna rosyjska Gubernia Wileńska wchodzi w skład Polski.

Plebiscyt na Warmii i Mazurach

Na mocy Traktatu Wersalskiego powołano Radę Ambasadorów, międzynarodowe ciało, którego zadaniem było rozstrzygnięcie o ostatecznym przebiegu granic na obszarach spornych. Dodatkowo, zgodnie z Traktatem Wersalskim, ogłoszono, że przynależność państwowa niektórych terenów będzie rozstrzygnięta drogą głosowania ich mieszkańców, a więc plebiscytów. Jeden z nich przeprowadzono na terenie Warmii i Mazur. Historycznie, Warmia i Powiśle były obszarami przynależnymi do Polski, a Mazury do Prus, choć zamieszkiwała je - wedle strony polskiej - ludność posługująca się polskimi dialektami. Obszarem plebiscytu, przeprowadzonego 11 lipca 1920 roku, były Powiśle, Warmia i Mazury, lecz bez Elbląga przyznanego Niemcom i bez części powiatu nidzickiego z Działdowem, przyznanym automatycznie Polsce.

Na skutek plebiscytu zdecydowana większość obszaru przyznana została Niemcom. Polsce przyznano jedynie osiem gmin, Wisła stała się rzeką graniczną między II Rzeczpospolitą a Niemcami. Przyczyną porażki Polski w plebiscycie na Warmii i Mazurach była niepewność losu państwa polskiego - trwała jeszcze wojna polsko - bolszewicka. Dodatkowo Warmiacy i Mazurzy od końca XVIII wieku żyli pod panowaniem niemieckim i nie dążyli do zmian. Strona niemiecka dysponowała też o wiele prężniejszymi możliwościami propagandowymi.

Powstania śląskie i plebiscyt na Śląsku

Wraz z zakończeniem I Wojny Światowej, sytuacja społeczna i polityczna na Górnym Śląsku stała się napięta. Powstawały grupy i stowarzyszenia popierające powstanie II Rzeczpospolitej lub też domagające się autonomii czy niepodległości dla Śląska. W tamtych latach do organizacji ślązackich należała niemal połowa mieszkańców regionu. W sierpniu 1919 roku wybuchło pierwsze Powstanie Śląskie z hasłem przyłączenia Górnego Śląska do Polski. Zakończyło się niepowodzeniem, a o losie przynależności państwowej Górnego Śląska - na mocy Traktatu Wersalskiego - miał rozstrzygnąć plebiscyt. Organizatorem plebiscytu była Międzysojusznicza Komisja Plebiscytowa i Rządząca, organ międzynarodowy z siedzibą w Opolu. Niemniej, sytuacja przed plebiscytem była wyjątkowo napięta. Strona niemiecka dopuszczała się wielu aktów przemocy, prowadziła agresywną kampanię propagandową. Drugie Powstanie Śląskie, zakończone powodzeniem, miało miejsce w sierpniu 1920 roku. Powstańcy domagali się bardziej sprawiedliwych reguł dla plebiscytu. Na skutek powstania powołano mieszaną polsko - niemiecką policję plebiscytową (wcześniej porządek w regionie zapewniała policja niemiecka).

Ostatecznie plebiscyt odbył się 20 marca 1921 roku. Obszar plebiscytu obejmował powiaty bytomski, katowicki, gliwicki, tarnogórski, rybnicki, pszczyński, strzelecki, opolski, lubliniecki, kozielski, kluczborski, głubczycki, a także nieznaczną część powiatu prudnickiego. W głosowaniu mogły też wziąć udział osoby urodzone na Górnym Śląsku, które wyemigrowały - był to pomysł strony polskiej, jednakże obrócił się na korzyść Niemiec, którzy sprawniej zachęcili rodowitych Ślązaków do powrotu na obszar plebiscytu. Za Polską oddano 40,4% głosów, za Niemcami - 50,6%.Wbrew założeniom raktatu Wersalskiego głosy liczono zbiorczo dla całego obszaru plebiscytowego, a nie osobno w każdej gminie i powiecie. Złamanie tej zasady Traktatu Wersalskiego było bezpośrednią przyczyną wybuchu trzeciego Powstania Śląskiego. Walki pod wodzą Wojciecha Korfantego trwały do lipca 1921 roku, bez wsparcia ze strony rządu II Rzeczpospolitej, która odcięła się od kwestii śląskiej. Walki zakończono na skutek interwencji rozjemczej wojsk państw zachodnich, działających w ramach Komisji Plebiscytowej. W 1922 roku w Genewie odbyła się konferencja międzynarodowa, która ustaliła ostateczną granicę polsko - niemiecką na Górnym Śląsku. Polska otrzymała 29% obszaru objętego plebiscytem, w tym ważne miasta i ośrodki przemysłowe. Województwo Śląskie, powołane jeszcze w 1920 roku, otrzymało autonomię i obejmowało powiaty z siedzibą w Katowicach, Świętochłowicach, Rybniku, Pszczynie, Bielsku, Cieszynie, Królewskiej Hucie (dawna nazwa Chorzowa), Tarnowskich Górach i Lublińcu.

Zobacz więcej na temat:

Skomentuj:
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Polecamy