Znajdź kurs, studia, szkolenie

Konstytucja 3 maja

Bogusz Szymański
02.06.2009 , aktualizacja: 02.06.2009 15:43
A A A Drukuj
Geneza reform ustrojowych podjętych przez Sejm Wielki (1788-1792)

Po katastrofie, jaką był pierwszy rozbiór Polski coraz więcej światłych ludzi zdawało sobie sprawę z konieczności przeprowadzenia głębokich zmian ustrojowych. Na drodze do realizacji tych dążeń stał jednak opór sąsiednich mocarstw - Rosji, Austrii i Prus. W interesie tych państw leżało trwałe utrzymywanie Rzeczypospolitej w stanie politycznego chaosu, słabości i uzależnienia od potężnych sąsiadów.

Korzystniejsza dla reform sytuacja międzynarodowa nastąpiła w roku 1787. Rosja i Austria podjęły wojnę z Turcją, której z kolei udzieliły poparcia Prusy (wraz z Wielką Brytanią). Występujące wówczas sprzeczności między mocarstwami ościennymi uniemożliwiały im zgodne wystąpienie przeciwko interesom Rzeczypospolitej.

Reformy Sejmu Wielkiego

W październiku 1788 roku król Stanisław August zwołał do Warszawy sejm, którego celem było podjęcie dzieła naprawy ustroju Rzeczypospolitej. Ze względu na wagę jego dokonań, sejm ten przeszedł do historii jako Sejm Wielki lub Sejm Czteroletni - od długości jego obrad (1788-1792). Sejm Wielki był sejmem skonfederowanym, czyli nie mógł zostać zerwany za pomocą "liberum veto" i obowiązywała zwykła większość głosów.

Za przeprowadzeniem reform opowiadało się tzw. stronnictwo patriotyczne, na czele którego stał od 1790 roku marszałek wielki litewski Ignacy Potocki. Przeciwko reformom występowało zacięcie stronnictwo konserwatywne, zwane również hetmańskim, żądające pozostawienia podstaw dotychczasowego ustroju, zwłaszcza tzw. "wolności szlacheckich".

Sejm Wielki uchwalił m.in. powiększenie stanu wojska z 30 do 100 tysięcy żołnierzy (w praktyce zakończone niepowodzeniem), zniesienie Rady Nieustającej i wprowadzenie tzw. ofiary dziesiątego grosza czyli podatek w wysokości 1/10 dochodów z dóbr szlacheckich i 1/5 z dóbr duchownych. Do najważniejszych reform Sejmu Wielkiego zaliczają się ustawy o reorganizacji sejmików (z 24 marca 1791 roku) i tzw. prawo o miastach (właściwie: "Miasta nasze królewskie wolne w państwach Rzeczypospolitej") rozszerzające prawa mieszczan.

Prace nad "Ustawą Rządową" (konstytucją)

Już w październiku 1789 roku rozpoczęto prace nad zasadniczą reformą kształtu ustrojowego Rzeczypospolitej. W ramach obrad Sejmu Wielkiego rozpoczęła wówczas deputację (komisję) do "ułożenia formy rządu". W 1790 roku w Sejmie Wielkim zwiększyła się liczba zwolenników reform. Doszło wówczas do porozumienia pomiędzy królem Stanisławem Augustem a Ignacym Potockim, przywódcą stronnictwa patriotycznego. Umożliwiło to zwiększenie tempa prac nad ustawą reformującą podstawy ustroju Rzeczypospolitej.

Prace nad ustawą zasadniczą prowadzone były wówczas w tajemnicy. W celu jej zachowania zrezygnowano z omawiania na posiedzeniach plenarnych sejmu poszczególnych artykułów planowanej ustawy. Zamiast tego planowano przedstawienie projektu ustawy w całości.

Prace nad "Ustawą Rządową" nabrały tempa na początku 1791 roku. Jeszcze w grudniu 1790 roku Stanisław August i Ignacy Potocki uzgodnili, że król przejmie ogólne kierownictwo nad pracami. Na podstawie wskazówek króla Stanisława Augusta opracowane zostały dwa wstępne projekty. Zostały one następnie przedyskutowane z Ignacym Potockim, w wyniku czego powstał projekt zwany "Reforma konstytucji". Dokument ten został omówiony z Ignacym Potockim, Stanisławem Małachowskim i Hugonem Kołłątajem, który w marcu 1791 roku opracował projekt zatytułowany "Prawa konstytucyjne".

Uchwalenie Konstytucji 3 maja

Uchwalenie Konstytucji 3 maja, określanej wówczas jako "Ustawa Rządowa", odbyło się w okolicznościach niemalże zamachu stanu. Wobec spodziewanego sprzeciwu ze strony posłów stronnictwa hetmańskiego, postanowiono przeprowadzić uchwalenie "Ustawy Rządowej" za pomocą pewnego fortelu. Wykorzystano fakt, że większość posłów stronnictwa konserwatywnego nie wróciła jeszcze do Warszawy po świętach wielkanocnych.

2 maja 1791 roku posłowie i senatorowie stronnictwa patriotycznego podpisali akt "asekuracji" przygotowanej konstytucji, tj. zobowiązanie do jej popierania w sejmie. Uchwalenie konstytucji zaplanowano na następny dzień. Wielu posłów przybyło na Zamek Królewski w Warszawie (miejsce obrad Sejmu Wielkiego) w tajemnicy, a sam zamek był pilnie strzeżony przez Gwardię Królewską pod dowództwem Józefa księcia Poniatowskiego.

3 maja 1791 roku, po rozpoczęciu obrad sejmu jeden z posłów opisał trudną sytuację międzynarodową Polski, zaś Ignacy Potocki wezwał króla Stanisława Augusta, by "podał narodowi skuteczne lekarstwo". Wówczas przedstawiono projekt "Ustawy Rządowej".

Dość nieliczni obecni przeciwnicy konstytucji usiłowali nie dopuścić do jej uchwalenia, powołując się głównie na kwestie formalne. Najbardziej histeryczny charakter miało wystąpienie posła Jana Suchorzewskiego, grożącego zabiciem swego sześcioletniego synka w przypadku uchwalenia konstytucji.

Ostatecznie przyjęcie "Ustawy Rządowej" odbyło się bez czytania, choć zadecydował o tym przypadek. Gdy jeden z posłów wezwał sejm do przyjęcia konstytucji a króla Stanisława Augusta do jej zaprzysiężenia, król podniósł rękę, na znak, że chce przemówić. Zostało to jednak odebrane jako zgoda na złożenie przysięgi. W tej sytuacji, wobec absolutnej przewagi zwolenników "Ustawy Rządowej", król Stanisław August zaprzysiągł Konstytucję 3 maja 1791 roku, a nastepnie na czele zebranych udał się na nabożeństwo dziękczynne wśród entuzjazmu zgromadzonych tłumów. 5 maja 1791 roku Konstytucja 3 maja została wpisana do akt grodzkich Warszawy, wchodząc tym samym w życie, a 7 maja 1791 roku marszałkowie sejmu ogłosili uchwalenie Konstytucji 3 maja w uniwersale.

Postanowienia Konstytucji 3 maja

Konstytucja 3 maja 1791 roku była pierwszą w Europie i drugą na świecie (po konstytucji Stanów Zjednoczonych) nowoczesną, spisaną konstytucją. Jej kształt był wzorowany na aktach ustrojowych Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Bardzo widoczny w niej był wpływ myśli oświeceniowej. "Ustawa Rządowa", czyli Konstytucja 3 maja 1791 roku wprowadziła w Rzeczypospolitej ustrój monarchii konstytucyjnej.

Konstytucja 3 maja zastąpiła wolną elekcję króla monarchią dziedziczną w dynastii saskiej. Sejm był naczelnym organem władzy i dysponował pełnią funkcji ustawodawczych. Zachowano podział Sejmu na senat i izbę poselską, ale rola senatu została ograniczona. Posłowie na sejm wybierani mieli być na sejmikach, ale czynne prawo wyborcze ograniczono do szlachty posesjonatów (pozbawiając tego prawa szlachtę "gołotę" tzn. pozbawioną ziemi). W skład izby poselskiej mieli też wejść tzw. plenipotenci, czyli preprezentanci miast z prawem głosu w kwestiach dotyczących mieszczaństwa.

Zobacz więcej na temat:

Skomentuj:
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Polecamy