Znajdź kurs, studia, szkolenie

Powstanie rządu polskiego na emigracji

Paweł Jarczewski
04.06.2009 , aktualizacja: 28.10.2010 13:05
A A A Drukuj
Sytuacja władz polskich po agresji III Rzeszy i ZSRR

Po niemieckiej napaści na Polskę 1 września 1939 r. i agresji radzieckiej 17 września 1939 r. władze II Rzeczpospolitej podjęły decyzję o natychmiastowej ewakuacji i przeniesienia swojej siedziby poza granice kraju. W ten sposób starano się uniknąć niewoli i zgody na przedwczesną kapitulację. Ewakuacja miała przebiegać przez granicę z Rumunią z zamiarem dotarcia do Francji, skąd miano kierować dalsza walką. Z 17 na 18 września 1939 r. Prezydent II RP Ignacy Mościcki i Naczelny Wódz marszałek Edward Rydz - Śmigły wraz z rządem przekroczyli granicę polsko - rumuńską na moście w Czeremoszu. Wraz z ewakuującym się rządem transportowano zapasy złota z Banku Polskiego o wartości szacowanej ówcześnie na 325 mln zł. Władze polskie ze strony Rumunii, związanej z Polską sojuszem wojskowym na wypadek ataku ze strony ZSRR nie oczekiwały zbyt wiele. Liczono jedynie, iż rządowi polskiemu zostanie udzielona krótkotrwała gościna a następnie pomoc w przedostaniu się na terytorium Francji.

Powstanie rządu polskiego na wychodźstwie

Władze rumuńskie, pod naciskiem III Rzeszy, ZSRR i Francji, podjęły niespodziewaną decyzję o internowaniu władz polskich, co uniemożliwiło im sprawowania swoich konstytucyjnych funkcji. W zaistniałej sytuacji prezydent Ignacy Mościcki na podstawie art. 13 konstytucji kwietniowej z 1935 r. podjął decyzję o ustąpieniu ze sprawowanego urzędu i wyznaczeniu następcy. Tylko w ten sposób mogła być kontynuowana ciągłość polskich władz państwowych.

Prezydent Mościcki spośród trzech przedstawionych kandydatów, ostatecznie zdecydował się na osobę ówczesnego ambasadora Polskiego w Rzymie gen. Bolesława Wieniawę - Długoszowskiego. Decyzja ta, wywołała jednak natychmiastowy sprzeciw Francji. W tej sytuacji I. Mościcki zmienił decyzję i następnym dekretem swym następcą mianował byłego ministra i marszałka sejmu Władysława Raczkiewicza. Nowo mianowany prezydent misję utworzenia rządu powierzył gen. Władysławowi Sikorskiemu.

Nowy gabinet

1 października 1939 nastąpiło oficjalne zaprzysiężenie rządu gen W. Sikorskiego. W skład gabinetu weszli przedstawiciele 4 stronnictw przedwojennej opozycji: Stronnictwo Narodowe, Stronnictwo Pracy, Stronnictwo Ludowe, Polska Partia Socjalistyczna.

W jego składzie nie znalazły się ugrupowania sanacyjne, ponieważ, obarczono ich częściową odpowiedzialnością za klęskę kampanii wrześniowej. Rolę parlamentu powierzono specjalnie powołanej do tej funkcji Radzie Narodowej Rzeczpospolitej Polskiej. Organ będący odpowiednikiem parlamentu zrzeszał wszystkie partie rządowe Pierwszym przewodniczącym Rady Narodowej został Ignacy Jan Paderewski, a po jego śmierci (1942 r.) funkcję tą objął Stanisław Grabski.

Rada Narodowa jako organ doradczy rządu miała za zadanie przygotować zasady przyszłego ustroju państwa polskiego i polskie postulaty na przyszłą konferencję pokojową kończącą działania wojenne. 13 listopada 1939 r. w celu ściślejszego kontaktu z krajem, premier gen. W. Sikorski powołał Komitet Ministrów do spraw kraju. Na jego czele stanął gen. Kazimierz Sosnkowski. Natomiast pod koniec 1940 r. powołano do życia Delegaturę Rządu na Kraj. Była ona reprezentacją rządu na emigracji w okupowanej Polsce. Pierwszym Delegatem Rządu został Cyryl Ratajski, który swą funkcję pełnił do września 1942 r. a następnie J. Piekałkiewicz, po którego aresztowaniu w 1943 r. stanowisko te objął Jan Stanisław Jankowski. Ostatnim Delegatem Rządu na Kraj był Stefan Korboński.

Pierwszą siedzibą nowego rządu we Francji, był początkowo Paryż, a następnie (od połowy listopada 1939 r.) miejscowość Angers. W momencie powstania, nowy rząd uzyskał poparcie od wszystkich organizacji politycznych w okupowanej Polsce. Ponadto gabinet gen W. Sikorskiego został natychmiast uznany przez Francję, Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię, a następnie przez inne państwa zaprzyjaźnione i neutralne. Cześć z nich z obawy przed konsekwencjami politycznym ze strony III Rzeszy nie uznały formalnie nowego rządu. Utrzymywały jednak nadal kontakty z polskimi placówkami dyplomatycznymi, które ostatecznej likwidacji w Europie Zachodniej uległy dopiero na przełomie 1940 - 1941, co było efektem ekspansji politycznej i wojskowej Niemiec.

Zadania rządu emigracyjnego

Cele i zadania działalności nowego rządu zostały sprecyzowane w ciągu października i listopada 1939 r. Obejmowały one min. czynne popieranie społeczeństwa w walce z okupantem niemieckim, łączność ze społeczeństwem, organizacja walki z Niemcami razem z Francją i Wielką Brytanią. Natomiast po zakończeniu działań wojennych rząd polski na emigracji miał brać czynny współudział w organizacji nowego ładu Europy. Ponadto od samego początku okupacji na ziemiach polskich, rząd emigracyjny angażował się w budowanie struktur Polskiego Państwa Podziemnego.

Budowa armii polskiej

Pierwszym zadaniem rządu na emigracji stała się budowa armii polskiej. Jej organizacją zajęło się Ministerstwo Spraw Wojskowych, kierowane przez gen. W Sikorskiego. Armia ta w wyniku napływu przez Rumunie i Węgry do Francji żołnierzy polskich, a także ochotników rekrutujących się spośród Polonii brytyjskiej, francuskiej, szybko się formowała. 4 stycznia 1940 r. podpisano z rządem francuskim umowę wojskową, która przewidywała, iż budowa armii polskiej będzie podlegać władzom polskim, natomiast w czasie wojny jako armia sojusznicza podlegać będzie Naczelnemu Wodzowi Francji.

Z chwilą podpisania umowy polsko - francuskiej w końcowej fazie formowania pozostawały min. 10 Brygada Kawalerii Pancernej pod dowództwem płk. S. Maczka, Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich pod dowództwem gen. S. Kopańskiego, Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich pod komendą gen. Zygmunta Szyszko - Bohusza. Natomiast w pełni sformowane były:1 Dywizja Grenadierów, 2 Dywizja Strzelców Pieszych.

Ewakuacja na Wyspy Brytyjskie

Mimo uznania polskiego rządu przez min. Francję, Wielka Brytanię, miał on ograniczone możliwości wpływania na międzynarodowa politykę. Francuskie rokowania w sprawie rozejmu z Niemcami (czerwiec 1940 r.) odbywały się bez porozumienia z rządem polskim. Podpisane następnie zawieszeni broni, zagroziło zarówno działalności administracyjnej jak i dotychczasowym działaniom politycznym polskich władz. 18 czerwca 1940 r. podjęto decyzję o ewakuacji gabinetu do Wielkiej Brytanii. Pomimo prób podważenia decyzji jak i samej pozycji W. Sikorskiego przez opozycję polityczną ostatecznie, władze polskie przybyły do Londynu. Równocześnie rozpoczęła się ewakuacja polskich sił zbrojnych. Jednak do Anglii zdołało się przedostać tylko ok. 30 tys. żołnierzy. Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich by uniknąć rozbrojenia przedostała się na teren Palestyny, która wówczas administrowana była przez władze brytyjskie.

Po przybyciu do Wielkiej Brytanii nastąpiło zbliżenie w stosunków polsko - czechosłowackich. Efektem prowadzonych rozmów z rządem Czechosłowacji przebywającym również na emigracji w Londynie było ogłoszenie i podpisanie polsko - czechosłowackiej deklaracji. Jej najważniejszym postanowieniem, było stworzenie po zakończeniu działań wojennych federacji państw Europy Środkowej. Ambitne plany polityczne przyszłej federacji obydwu państw załamały się na skutek kryzysu w stosunkach polsko - radzieckich, do którego doszło w 1943 r.

Zobacz także w serwisie XXwiek.pl:

Orędzie prezydenta RP Ignacego Mościckiego, 17 września 1939

Rozkaz gen. Edwarda Rydza-Śmigłego o wycofaniu wojsk polskich do Rumunii i na Węgry, 17 września 1939

Polscy uchodźcy w Rumunii podczas II wojny światowej - prezentacja

Rozbrajanie polskich żołnierzy po przekroczeniu granicy rumuńskiej, 18 września 1939

Internowanie władz polskich w relacji Eugeniusza Kwiatkowskiego, wicepremiera, ministra skarbu, 18 września 1939









Zobacz więcej na temat:

Skomentuj:

Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Polecamy