Znajdź kurs, studia, szkolenie

Czasy stanisławowskie

Paweł Jarczewski
28.08.2009 , aktualizacja: 15.06.2011 16:14
A A A Drukuj
9 września 1764 r. w rezultacie zakończonego sejmu elekcyjnego, nowym władcą Rzeczpospolitej Obojga Narodów został Stanisław Poniatowski. Jego koronacja odbyła się 25 listopada w Warszawie, w dniu imienin imperatorowej Rosji Katarzyny II.

Jego panowanie zapoczątkowało szereg reform polityczno - ustrojowych, społecznych, oświatowo - kulturalnych. Ich rezultat stał się symbolem okresu jego panowania zwanym potocznie czasami stanisławowskimi.

Pierwsze reformy

Stanisław August (gdyż takie imię przyjął) z chwilą objęcia tronu, rozpoczął szereg reform w różnych dziedzinach, które nie wymagały konieczności zgody sejmu. Na wzór saski zorganizował gabinet, który zajmował się sprawami wojskowymi oraz dyplomacją, wprowadził tzw. konferencję króla z ministrami, komisje skarbowe, założono mennicę i ludwisarnię, w wojsku utworzono korpusy inżynierii i artylerii.

Z inicjatywy nowego króla powstał Korpus Kadetów - Szkoła Rycerska. Zakładano nowe manufaktury, ponadto powstała w Warszawie pierwsza spółka akcyjna - Kompania Manufaktur Wełnianych. W 1765 r. zaczęło ukazywać się pierwsze periodyczne pismo "Monitor", które propagowało reformy i modernizację kraju.

Pierwsze zainicjowane reformy miały na celu rozpoczęcie gruntownej modernizacji zarówno ustroju państwa, gospodarki jak i kultury. Proces ten został nazwany tzw. "europeizacją kraju"

Czasy stanisławowskie okresem reform politycznych

Czasy panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego wypełniły reformy, podejmowane w warunkach rosyjskiej "opieki". Sytuacja ta sprawiła, iż dochodziły do skutku drobne usprawnienia państwa, ale zasadnicze zmiany, które miały obejmować wzmocnienie władzy centralnej były systematycznie utrącane przez dwór carski w Petersburgu, który obawiał się zbytniej emancypacji politycznej państwa polskiego.

Z kolei wewnętrzne reformatorskie poczynania króla i jego najbliższego oświeconego otoczenia, napotkały zdecydowany opór sarmackiej tradycji, sarmackiej prowincjonalnej magnaterii i szlachty. Zarzewiem konfliktu między tymi dwiema stronami stała się zarówno wizja reform mających na celu modernizację państwa jak i reform społecznych, gospodarczych, kulturalnych, edukacyjnych czy na światopoglądowych kończąc

Reformy okresu 1766 - 1772

Reformy zapoczątkowane zaraz po wstąpieniu na tron Stanisława Augusta, wywołały natychmiastowe przeciwdziałania ościennych mocarstw zainteresowanych systematycznym osłabianiem Rzeczpospolitej. Król pruski doprowadził do zniesienia cła generalnego.

Ponadto dwory w Berlinie i Petersburgu, dążąc do skłócenia dworu królewskiego Stanisława Augusta z szerokimi masami konserwatywnej magnaterii i szlachty katolickiej, postanowiły wykorzystać kwestię równouprawnienia dysydentów.

W rezultacie te i inne działania uniemożliwiły kontynuację dalszego programu reform. Kryzys polityczny z okresu lat 1767 - 1768, w którym to miała miejsce zbrojna interwencja Rosji oraz utworzenie dysydenckich konfederacji w Słucku i Toruniu oraz katolickiej w Radomiu, doprowadził do uchwalenia przez sejm nowych zasad ustrojowych - praw kardynalnych, do których zaliczono: wolną elekcję, liberum veto, prawo szlachty do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi, monopol szlachty na posiadanie ziemi, sprawowanie urzędów i władzy patrymonialnej nad chłopami. Prawa te nie mogły zostać zmienione i podlegały gwarancji rosyjskiej. W ten sposób nowy ład oraz integralność terytorialna została całkowicie podporządkowana Katarzynie II.

Wydarzenia te doprowadziły do zawiązanie się konfederacji barskiej (1768), a w połączeniu z międzynarodowym kryzysem, który był efektem wojny z Turcją, także do I rozbioru Rzeczpospolitej.

Reformy sejmu rozbiorowego z lat 1773 - 1775

Sejm rozbiorowy, obok formalnej akceptacji zrzeczenia się zajętych terytoriów przez trzy ościenne mocarstwa oraz zaakceptowania ścisłej kurateli Rosji, sejm ten upamiętnił się min. powołaniem w 1773 r. Komisji Edukacji Narodowej, której zostało podporządkowane całe szkolnictwo, w 1775 r. ustanowiono Radę Nieustającą, której zadaniem miało być kierowanie administracją państwa. Rada Nieustająca była złożona z 18 senatorów i 18 posłów wybieranych przez sejm na 2 letnią kadencję.

Reformy lat 1776 - 1788

Okres ten charakteryzował się min. zlikwidowaniem Komisji Wojskowych, pozostających pod wpływem hetmanów (1776 r.). Radzie Nieustającej została podporządkowana armia, której Departament Wojskowy rozpoczął jej natychmiastowa modernizację.

W okresie lat 1776 - 1778 został opracowany pod kierunkiem Andrzeja Zamoyskiego projekt kodyfikacji polskiego prawa sądowego, który został odrzucony w wyniku zgodnego sprzeciwu kleru katolickiego, konserwatywnej szlachty, a także rosyjskiego głosu sprzeciwu, na sejmie w roku 1780.

Mimo to zdołano w tym czasie wprowadzić szereg innych usprawnień min. utworzono stałą służbę dyplomatyczną, usprawniono pocztę, założono aparat skarbowy, starano rozwijać się handel czarnomorski, który miał zrekompensować starty będące wynikiem wprowadzenia ceł pruskich.

Zobacz więcej na temat:

Skomentuj:
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Polecamy