Znajdź kurs, studia, szkolenie

Ruch ludowy i robotniczy na ziemiach polskich

Michał Minałto
01.09.2009 , aktualizacja: 28.10.2010 13:45
A A A Drukuj
Geneza ruchu ludowego na ziemiach polskich

Ruch ludowy zaczął kształtować się na ziemiach zaboru austriackiego - Galicji i był fenomenem właściwym dla wszystkich ziem Cesarstwa Austrii i późniejszych Austro-Węgier, a po 1918 roku silne partie chłopskie i agrarne działały w państwach, które powstały na gruzach CK Monarchii: w Polsce, na Węgrzech, w Czechosłowacji. W Galicji istniała bardzo niekorzystna sytuacja demograficzna. Obszary wiejskie były przeludnione, co prowadziło do rozbicia posiadłości na bardzo małe i niewydolne gospodarstwa. Istniały konflikty interesów pomiędzy zróżnicowaną etnicznie wsią (Polacy, Ukraińcy, miejscowe mniejszości etnograficzne - górale), a elitami. Pierwszy konflikt dotyczył serwitutów przekazanych ziemianom na własność wbrew interesom chłopów. Popierający austriacki rząd zaborczy ziemianie zainteresowani byli zachowaniem status quo, sprzeciwiali się reformom agrarnym i rozwoju edukacji na wsiach. Jednocześnie pojawił się ruch skupiony wokół księdza Stanisława Stojałowskiego i czasopism "Wieniec", "Pszczółka", "Przyjaciel ludu", które stawiały sobie za cel popularyzację nauki i oświaty na obszarach wiejskich, popularyzację nowych technik rolniczych i wzrost świadomości politycznej chłopów. Powstawały też narzędzia samopomocy ekonomicznej, takie jak kasy oszczędnościowe. Po tym, jak w 1889 roku przedstawiciele chłopów zostali wybrani do Sejmu Krajowego zawiązała się partia Stronnictwo Ludowe.

Rozwój ruchu ludowego

W 1895 na zjeździe w Rzeszowie Stronnictwo Ludowe przekształciło się w Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL). Założycielem zreformowanej partii był późniejszy międzywojenny premier Wincenty Witos, na czele partii stali Karol Lewakowski, Henryk Rewakowicz i Jan Stapiński. Partia posiadała swoich przedstawicieli w galicyjskim Sejmie Krajowym oraz w austriackim parlamencie w Wiedniu. Jej głównymi hasłami była odbudowa niepodległego państwa polskiego, do czasu odzyskania niepodległości - podtrzymanie i rozwój autonomii Galicji, rozwój oświaty, demokratyzacja życia politycznego poprzez reformę kurialnej ordynacji wyborczej. Ideologią Polskiego Stronnictwa Ludowego był agraryzm - przekonanie, że rolnictwo jest podstawowym czynnikiem rozwoju i potrzebom rolnictwa powinien służyć rozwój przemysłu. PSL przedkładał wiele szczegółowych postulatów dotyczących rozwoju wsi w warunkach zaborów oraz po uzyskaniu niepodległości.

Ruch ludowy w Galicji był blisko związany z rozwijającym się na tych samych obszarach ruchem narodowym (Narodowa Demokracja, endecja). W 1913 roku Polskie Stronnictwo Ludowe rozpadło się na dwie partie: PSL "Piast" i PSL "Lewica".

Geneza ruchu robotniczego

Przyczyną rozwoju ruchu robotniczego na ziemiach polskich była fatalna sytuacja robotników. Gdy w państwach Europy Zachodniej prężnie działające (najpierw utopijne i anarchistyczne, następnie marksistowskie) organizacje polityczne stopniowo przyczyniały się do poprawy warunków pracy, na ziemiach polskich nie istniały mechanizmy ochrony robotników i artykulacji ich interesów. Przyczyną sporu były też kwestie narodowościowe, jako że właścicielami fabryk byli najczęściej zaborcy lub cudzoziemcy. Robotnicze partie, tworzone głownie w zaborze rosyjskim, były nielegalne i działały w warunkach konspiracji.

Rozwój ruchu robotniczego

Pierwszym ugrupowaniem robotniczym była marksistowska Międzynarodowa Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat, zwana Wielkim Proletariatem lub Pierwszym Proletariatem, utworzona w Warszawie w 1882 roku przez Ludwika Waryńskiego. Partia ta podejmowała marksistowskie zagadnienia walki klas i światowej rewolucji proletariatu (dlatego też nie podejmowała postulatów niepodległościowych), jako środki swej działalności stosowała strajki, manifestacje i akty terroru. Aresztowania i represje ze strony władz zahamowały rozwój partii. Aresztowany w 1883 roku Ludwik Waryński został osadzony w warszawskiej cytadeli i skazany na 15 lat katorgi, zmarł uwięziony w 1889 roku.

W 1888 roku powstała partia kontynuująca ruch Pierwszego Proletariatu: Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat zwana Drugim Proletariatem lub Małym Proletariatem. Na jej czele stali Marcin Kasprzak i Ludwik Kulczycki. Jednocześnie działał Związek Robotników Polskich (ZRP, "Zryp"), odrzucający w swych działaniach terror i działania tajne. "Zryp" utworzył sieć kas samopomocowych - jednym z jego nowych celów była doraźna poprawa sytuacji materialnej robotników. Na czele tej partii stał Julian Marchlewski.

Zjednoczenie ruchu robotniczego

W 1892 roku przedstawiciele Drugiego Proletariatu, Związku Robotników Polski, mniejszych ugrupowań robotniczych oraz przedstawiciele polskiej emigracji spotkali się w Paryżu. W tak zwanym zjeździe paryskim, podczas którego doszło do zjednoczenia ruchu robotniczego w jedną partię - Polską Partię Socjalistyczną (PPS), udział wzięli między innymi Bolesław Limanowski, Feliks Perl, późniejszy prezydent II Rzeczpospolitej Stanisław Wojciechowski. Program PPS zakładał podjęcie walki klasowej i zwycięstwo proletariatu w odtworzonym, niepodległym państwie polskim. Polska Partia Socjalistyczna postulowała wprowadzenie ośmiogodzinnego dnia pracy, systemu osłon socjalnych dla robotników, demokratyzacji życia społecznego i politycznego, wolność słowa, powszechność edukacji, równość bez względu na pochodzenie, rasę, wyznanie i narodowość. Ważną postacią PPS stał się Józef Piłsudski, redaktor organu prasowego partii - "Robotnika".

Ważną cezurą dla działalności Polskiej Partii Socjalistycznej była rewolucja 1905 roku, kiedy to doszło do rozłamu na PPS Frakcję Rewolucyjną z Józefem Piłsudskim na czele, która utworzyła Organizacje Bojową PPS, samodzielnie prowadzącą akcje zbrojne i stosującą terror w warunkach rewolucji oraz PPS Lewicę, która uważała, że w warunkach rewolucji 1905 roku należy współdziałać z ośrodkami rewolucyjnymi w Rosji. Ostatecznie to PPS Frakcja Rewolucyjna utworzyła działającą w II Rzeczpospolitej Polską Partię Socjalistyczną.

Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy

Już w 1893 roku podczas zjazdu PPS w Wilnie doszło w partii do rozłamu i odejścia części działaczy, którzy utworzyli Socjaldemokrację Królestwa Polskiego. W 1900 roku, po przyjęciu grupy działaczy litewskich, partia zmieniła nazwę na Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL). Aktywiście tej partii wywodzili się zasadniczo z Drugiego Proletariatu i Związku Robotników Polskich, nie zgadzali się z postulatem niepodległościowym jako sprzecznym z teoretycznymi założeniami marksizmu, który stawiał na pierwszym miejscu ideę światowej rewolucji proletariatu i zanik państwa w systemie komunistycznym. Czołowe postaci tej partii to Róża Luksemburg, Julian Marchlewski, Feliks Dzierżyński i Adolf Warszawski. SDKPiL blisko współpracowała z innymi ugrupowaniami, które za cel obrały światową rewolucję proletariatu, w tym silnie powiązana była z Socjaldemokratyczną Partią Robotników Rosji. Działacze SDKPiL brali udział w lewicowych ruchach rewolucyjnych w całej Europie: Róża Luksemburg stanęła na czele rewolucji w Niemczech, Feliks Dzierżyński dostał się do władz powstającej Rosji Radzieckiej, gdzie zasłynął niechlubną kartą organizatora represji i tajnej policji politycznej. W 1918 roku SDKPiL zjednoczyła się z PPS - Lewicą i w ten sposób utworzono działającą w II Rzeczpospolitej Komunistyczną Partię Polski (KPP).

Pozostałe ruchy robotnicze

Choć ruch robotniczy rozwijał się głównie na obszarze zaboru rosyjskiego, także w Galicji powstały ugrupowania socjalistyczne, tym razem działające, zważywszy na autonomiczny status ziem zaboru austriackiego, w warunkach legalności. W 1892 roku we Lwowie zawiązała się Polska Partia Socjalno-Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego, zwana Socjaldemokratyczną Partią Galicji. Formalnie była częścią większej partii socjalistycznej działającej na terenie Austrii. Jej celem była odbudowa państwa polskiego i nadanie mu ustroju socjalistycznego. Socjaldemokratyczna Partia Galicji ostro zwalczała ruch narodowy, wykazywała postawy antykonserwatywne i antyklerykalne. Od rewolucji 1905 roku blisko współpracowała z PPS-Frakcją Rewolucyjną Józefa Piłsudskiego. Jednym z liderów galicyjskiego ruchu robotniczego był Ignacy Daszyński, który w 1918 roku tworzył Tymczasowy Rząd Ludowy Rzeczpospolitej Polskiej w Lublinie.

Na ziemiach polski działał też Powszechny Żydowski Związek Robotniczy na Litwie, w Polsce i Rosji zwany Bundem. Był żydowskim, lewicowym ugrupowaniem politycznym, sprzeciwiającym się ideom syjonizmu i postulującym integrację ludności żydowskiej w Europie Środkowej. Bund opowiadał się za demokratycznym rozwojem idei marksistowskiej, rozwojem świeckiego życia społecznego, naukowego i kulturalnego Żydów. Po 1915 roku Bund podzielił się na dwie partie: działającą na ternie Rosji i w Polsce, partia polska wywarła potem znaczny wpływ na życie polityczne II Rzeczpospolitej.

Zobacz także w serwisie XXwiek.pl:

Wincenty Witos (PSL) w prowokacyjnym wywiadzie opublikowanym na łamach "Nowego Kuriera Polskiego", 9 maja 1926

Utworzenie rządu Wincentego Witosa, 9 maja 1926

Odezwa SDKPiL o perspektywach ruchu robotniczego, 3 stycznia 1901

Odezwa SDKPiL w sprawie bojkotu wyrobów tytoniowych fabrykanta wyzyskującego robotnice, 9 października 1901

Odezwa PPS z wezwaniem do strajku powszechnego, 27 października 1902

Odezwa CK PPS omawiająca przyczyny rozłamu na PPS-Lewicę i PPS-Frakcję Rewolucyjną, 30 listopada 1906

Manifest PPS na temat walki o prawa robotników, 6 listopada 1916

Przybycie polskiego rządu bolszewickiego do zajętego Białegostoku, 1 sierpnia 1920



Zobacz więcej na temat:

Skomentuj:
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Polecamy