Znajdź kurs, studia, szkolenie

Przyczyny wybuchu pierwszej wojny światowej

Bogusz Szymański
10.04.2009 , aktualizacja: 10.04.2009 13:05
A A A Drukuj
Pierwsza wojna światowa miała wiele przyczyn. Miały one charakter polityczny, społeczny i wojskowy. Bezpośrednia przyczyna wynikała z kryzysu międzynarodowego wywołanego zamachem na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Sarajewie. Jednak powody dla których konflikt ten przerodził się w wojnę europejską, a następnie światową, miały swą genezę w wydarzeniach i procesach historycznych sięgających lat 70. XIX wieku, a częściowo nawet wcześniejszych.

Polityka europejska, nacjonalizm, sojusze międzynarodowe

W wyniku wojny francusko-pruskiej lat 1870-1871, Francja utraciła na rzecz Niemiec Alzację i Lotaryngię. Dążenie do odwetu i odzyskania tych terytoriów skutkowało powstaniem we Francji powszechnego nastroju zwanego rewanżyzmem.

Rząd niemiecki zdominowany był przez konserwatywną pruską szlachtę (tzw. junkrów). W wyborach parlamentarnych 1912 roku zwyciężyła jednak Socjaldemokratyczna Partię Niemiec (SPD). W efekcie rząd starał się przeciwdziałać wzrostowi znaczenia lewicy działaniami w polityce zagranicznej, które wzbudziłby poparcie dla konserwatywnego rządu, odwracając uwagę od spraw wewnętrznych.

We wschodniej Europie popularna była ideologia panslawistyczna, inspirowana przez Rosję i Serbię. Panslawizm, promujący zjednoczenie Słowian w jednym państwie, powodował napięcia etniczne w Austro-Węgrzech i wschodnich Niemczech, gdzie nakładał się na konflikt pomiędzy kulturą germańską i słowiańską (jak np. "Kulturkampf" w Niemczech).

Pod koniec XIX wieku znaczną popularność zdobyła doktryna społeczno-filozoficzna zwana darwinizmem społecznym, a wywodząca się z teorii Karola Darwina o walce gatunków o przetrwanie. W stosunkach międzynarodowych promowała ona nacjonalizm, dążenia roszczeniowe i politykę opartą na kryterium siły, a także bezwzględną ekspansję kolonialną. Ideologia ta przekładała się na działania propagandowe podsycające przekonanie o wyższości własnej nacji oraz nienawiść i agresję wobec przeciwników.

Niezwykle ważnym elementem krajobrazu politycznego w przededniu pierwszej wojny światowej był system sojuszy międzynarodowych, obejmujących najważniejsze kraje Europy. W roku 1879 Niemcy i Austro-Węgry zawarły porozumienie sojusznicze wymierzone w Rosję i częściowo we Francję. W roku 1882 pakt ten został rozszerzony o Włochy, rozgoryczone na Francję w wyniku sporu o Tunezję. Powstały w ten sposób układ polityczny nazwany został Trójprzymierzem.

Zagrożone niemiecką polityką Francja i Rosja zawarły w roku 1894 sojusz obronny. Pogarszanie się stosunków pomiędzy Wielką Brytanią a Niemcami sprzyjało zbliżeniu francusko-brytyjskiemu, które w roku 1904 skutkowało zawarciem tzw. Serdecznego Porozumienia (Ententa - od fr. Entente Cordiale), do którego w roku 1907 dołączyła Rosja.

Układy sojusznicze zawierały zobowiązania do wystąpienia zbrojnego w przypadku zaistnienia stanu wojny pomiędzy którymś z sygnatariuszy a państwem trzecim. Oznaczało to wzrost ryzyka umiędzynarodowienia praktycznie każdego konfliktu zbrojnego mogącego zaistnieć w Europie.

Wyścig zbrojeń

W okresie pomiędzy wojną francusko-pruską (1870-1871) a pierwszą wojną światową miał miejsce wyścig zbrojeń na niespotykaną dotąd skalę. Każde zwiększenie potencjału wojskowego przez jedno z mocarstw europejskich natychmiast powodowało reakcję pozostałych, czujących się potencjalnie "zagrożonymi".

Najistotniejszym elementem przedwojennego wyścigu zbrojeń była rywalizacja pomiędzy marynarkami wojennymi Wielkiej Brytanii i Niemiec. Wielka Brytania utrzymywała najsilniejszą na świecie flotę, co wynikało z potrzeb zapewnienia bezpiecznej łączności morskiej z jej imperium kolonialnym. Z kolei Niemcy intensywnie starały się dorównać potędze morskiej Wielkiej Brytanii, tak ze względów prestiżowych jak i w nadziei użycia floty jako argumentu siły w tworzeniu imperium kolonialnego.

Nie bez znaczenia dla narastania konfliktu było narastające w kręgach wojskowych Niemiec i Francji przekonanie o absolutnej wyższości strategii całkowitej ofensywy nad każdą inną metodą prowadzenia wojny. W obu tych krajach zakładano, że w wyniku błyskawicznej ofensywy możliwe jest całkowite pokonanie przeciwnika w ciągu kilku tygodni. Pomimo przeciwnych argumentów wysuwanych przez niektórych dowódców i teoretyków wojskowych, argument ten służył jako wygodne narzędzie propagandy prowojennej.

Turcja i Bałkany

Słabnięcie Imperium Osmańskiego zachęcało sąsiednie kraje do konkurencji o podział jego ziem. Ponadto narody znajdujące się we władzy sułtana starały się wybić na niepodległość.

W latach 1912-1913 wybuchły dwie tzw. wojny bałkańskie. W pierwszej wojnie bałkańskiej (1912) Turcja utraciła niemal całe swe terytorium w Europie na rzecz Grecji, Serbii i Bułgarii. Przyczyną drugiej wojny bałkańskiej (1913) był spór o podział zdobytych terytoriów. Z kolei pomiędzy Austro-Węgrami a Serbią dochodziło do coraz częstszych napięć na tle ambicji terytorialnych obu tych państw.

Imperializm i kolonializm

Jedną z kluczowych kwestii wpływających na narastanie pomiędzy mocarstwami europejskimi konfliktu, który doprowadził do wybuchu pierwszej wojny światowej, była ekspansja kolonialna. Rozwój przemysłu skutkował koniecznością znalezienia rynków zbytu dla wyprodukowanych towarów, a także zaplecza surowcowego. Rozwiązaniem tej kwestii miała być ekspansja państw europejskich na obszary Afryki, Azji i Oceanii.

Przez większą część XIX wieku rywalizacja kolonialna toczyła się głównie pomiędzy Wielką Brytanią a Francją, jednak w początkach XX wieku kraje te zdołały porozumieć się w kwestii stref wpływów. Z powodu swego rozbicia politycznego Niemcy i Włochy nie mogły początkowo uczestniczyć w ekspansji kolonialnej. Po swym zjednoczeniu kraje te usiłowały nadrobić stracony czas i podjęły w latach 70. XIX wieku agresywne starania o własne kolonie, co stawiało je w potencjalnym konflikcie z pozostałymi mocarstwami.

Wyrazem narastających sprzeczności były seria kryzysów międzynarodowych w latach poprzedzających pierwszą wojnę światową. W latach 1905 i 1911 miały miejsce tzw. kryzysy marokańskie pomiędzy Niemcami a Wielką Brytanią i Francją związane z objęciem przez Francję protektoratu nad Marokiem. W roku 1908 kryzys wywołała aneksja Bośni (należącej wcześniej do Turcji) przez Austro-Węgry. Wywołało to sprzeciw Serbii popartej przez Rosję, której z kolei zagroziły wojną sprzymierzone z Austro-Węgrami Niemcy.

Zobacz więcej na temat:

Skomentuj:
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Polecamy