Skomentuj:
Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX
Kontrreformacja - przyczyny, przebieg, skutki
04.06.2009
, aktualizacja: 04.06.2009 10:55
Kontrreformacja - ruch religijny, kulturalny i polityczny, trwający od połowy XVI do schyłku XVII wieku, mający na celu zahamowanie i przeciwstawienie się szerzącej się reformacji oraz odzyskanie przez Kościół katolicki dominującej pozycji. Niektórzy historycy używają terminu reforma katolicka, aby podkreślić, że źródeł tego ruchu można szukać we wcześniejszym okresie i, że nie była to tylko reakcja na protestantyzm.
Sytuacja kościoła katolickiego w XVI wieku
Reformacja znacznie uszczupliła sferę wpływów Kościoła katolickiego. Zapanowała w znacznej części Niemiec, w Szwajcarii, Anglii, Niderlandach Północnych w całej Skandynawii. Silne wpływy miała w Czechach, Polsce i Francji. Niezagrożoną ostoją katolicyzmu pozostały jedynie kraje południowe : Hiszpania, Włochy i Portugalia. Reakcje duchowieństwa na tę sytuację nie były jednolite. Początkowo lekceważono rozmiar i wagę zjawiska. Jednak postępy reformacji udowodniły, że przeprowadzenie reform w Kościele katolickim jest niezbędne. Tylko Kościół odnowiony, wzmocniony wewnętrznie i atrakcyjny intelektualnie mógł skutecznie stawić czoła nowemu wyzwaniu.
Toczyła się dyskusja jakimi metodami należy się przeciwstawić herezjom: czy zwalczać je siłą, czy - przeciwnie - szukać kompromisu, w celu przywrócenia jedności z protestantami.
Sobór trydencki (1545-1563)
Otwarcie soboru trydenckiego i przebieg jego obrad nie wskazywały, że będzie on soborem przełomowym. Po pierwsze niewielka liczba jego uczestników (w dniu otwarcia 37, w dniu zamknięcia 244) reprezentowała w przytłaczającej liczbie jedynie Kościół włoski. Po drugie mimo, iż otwarcie soboru trydenckiego nastąpiło w roku 1545 roku, a zamknięcie w roku 1563, to tak naprawdę, odliczając przerwy, obradował niewiele ponad trzy lata.
Sobór trydencki został zwołany w celu doprowadzenia do porozumienia z protestantami, jednak ich delegacja nie zjawiła się na obradach. Stał się więc soborem katolickim.
- Sobór trydencki określił stanowisko kościoła katolickiego wobec protestantyzmu, akcentując przy tym istniejące różnice. Sprecyzował zasady wiary katolickiej. Podkreślił, że źródłem wiary nie jest wyłącznie Biblia, ale również tradycja. Uwypuklił znaczenie dobrych uczynków i sakramentów. Łacina pozostała językiem katolicyzmu, zachowano również tradycyjne formy pobożności (pielgrzymki, kult relikwii, odpusty). Potwierdzono kult świętych i ich wizerunków. Wykluczono możliwość uzyskania zbawienia poza Kościołem katolickim. Postanowienia te uniemożliwiały nawiązanie dialogu z protestantami.
- Przeprowadzono reformę wewnątrzkościelną zmierzającą do wzmocnienia dyscypliny i podniesienia poziomu duszpasterstwa. Na biskupów nałożono nowe obowiązki : wizytowania świątyń i kleru, przebywania w swoich diecezjach, a nawet obowiązek noszenia szat duchownych. Duża wagę zaczęto przywiązywać do kształcenia kleru. Ukończenie seminarium stawało się warunkiem uzyskania święceń kapłańskich.
- Wzmocniono władzę papiestwa, z jednej strony rozbudowując centralne urzędy rzymskie i kongregacje, z drugiej ograniczając zakres kompetencji biskupów. Uwypuklono podział na wiernych i duchowieństwo. Kościół potrydencki miał charakter hierarchiczny.
Działalność inkwizycji
Jedną z kongregacji powołanych przez papieża Pawła III do przeciwstawienia się szerzącej reformacji była powstała w roku 1542 Kongregacja Kardynalska Świętej Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji. Wznawiała ona działalność średniowiecznej instytucji zajmującej się zwalczaniem herezji. Inkwizytorzy pochodzący głównie z zakonu dominikanów korzystali z doniesień szpiegów, stosowali tortury w celu wymuszenia zeznań, wymierzali różnorodne kary - z karą długoletniego więzienia i śmierci włącznie.
Inkwizycja była również ostatnią instancją w sprawach cenzury kościelnej. Objęła nadzór nad drukarniami. W roku 1559 powstał pierwszy indeks ksiąg zakazanych, uzupełniany w latach późniejszych. Na indeks trafiały książki religijne uznane za heretyckie oraz rozmaite dzieła, które według inkwizycji podważały autorytet kościoła katolickiego. Między innymi na indeksie znalazła się praca Mikołaja Kopernika "O obrotach sfer niebieskich". Pisma zakazane palono, a wydawców i autorów mogły spotkać kary.
Inkwizycja nie we wszystkich krajach miała taką samą pozycję. Jej represyjna działalność rozwijała się w szczególności tam, gdzie istniała silna władza państwowa, sprawowana przez katolickich władców. Na przykład w Hiszpanii rozbudowana inkwizycja podlegała bezpośrednio królowi i stanowiła narzędzie jego władzy.
Jezuici
Jednym z najbardziej znamiennych przejawów reformy katolickiej było odrodzenie życia zakonnego. W wielu starych zakonach odnowiono pierwotną regułę, wzrosła liczba klasztorów i zakonników, powstały nowe zakony, które podjęły się nauczania młodzieży i masowego duszpasterstwa.
Najbardziej aktywnym i dynamicznym wśród tych zakonów było Towarzystwo Jezusowe, zwane popularnie jezuitami. Zostało ono założone przez byłego żołnierza hiszpańskiego - Ignacego Loyolę w roku 1534. Jezuici stali się elitą intelektualną kościoła katolickiego i ważnym narzędziem do walki z protestantyzmem. Do trzech tradycyjnych ślubów zakonnych (czystości, ubóstwa i posłuszeństwa) dołączyli czwarty, wyrażający się w bezwzględnym podporządkowaniu papieżowi. W zakonie panowała daleko idąca dyscyplina. Kandydat na jezuitę musiał prezentować duże walory umysłowe i zdolności perswazji. Przed złożeniem ślubów zakonnych obowiązkowe było ukończenie studiów filozoficznych i teologicznych.
Jezuici zdawali sobie sprawę, jakie znaczenie ma wychowanie nowych pokoleń w duchu katolickim. Duży nacisk położyli więc na organizację szkolnictwa. Stworzyli jednolity system oparty o kolegia zakonne, czyli szkoły średnie, których program łączył zdobycze humanistycznej pedagogiki z upowszechnieniem doktrynalnych założeń katolicyzmu potrydenckiego. W roku 1626 roku mieli w swoich rękach 444 kolegia udzielające darmowej nauki tysiącom młodych ludzi różnego pochodzenia i wyznania. Nieraz zdarzało się bowiem, że protestanci posyłali swoich synów do kolegiów jezuickich ze względu na wysoki poziom nauczania.
Barok w służbie kontrreformacji
Kościół potrydencki umiał wykorzystać bardzo zróżnicowane środki propagandowe do umocnienia swojej pozycji. Upowszechniano literaturę religijną o charakterze dewocyjnym. W myśl jezuickiej zasady "przez oczy do duszy" zaprzęgnięto w służbę kontrreformacji również i sztukę. Nowy styl barokowy świetnie spełniał zadanie oddziaływania na wiernych poprzez swoją monumentalność, okazałość i przepych, szczególnie, że bogate wnętrza kościołów stanowiły jaskrawy kontrast w stosunku do surowych i skromnych wnętrz zborów protestanckich. Wykorzystywano również sztukę teatralną, teatralizacji uległa sama liturgia. Kościół katolicki poprzez sztukę chciał pokazać swoją siłę i potęgę, przyciągając niezdecydowanych wiernych.
Skutki kontrreformacji
Kontrreformacja przyczyniła się do wzrostu siły ofensywnej i poziomu wykształcenia duchowieństwa. Wzmocniła pozycję papiestwa na zagrożonych terenach, a w XVII wieku umożliwiła nawet podjęcie kontrofensywy katolicyzmu. Drogi zwycięstwa kontrreformacji były różne :
- energiczna akcja państwa (np. w Hiszpanii)
- zbrojne walki (wojna trzydziestoletnia)
- droga powolnej propagandy (np. Polska)
Z drugiej jednak strony postawienie na walkę, a nie porozumienie z protestantami, przesądziło o trwałym, bo istniejącym do dziś rozłamie w zachodnim chrześcijaństwie. Na kilkaset lat (aż do II soboru watykańskiego) powstał model kościoła potrydenckiego.
Sytuacja kościoła katolickiego w XVI wieku
Reformacja znacznie uszczupliła sferę wpływów Kościoła katolickiego. Zapanowała w znacznej części Niemiec, w Szwajcarii, Anglii, Niderlandach Północnych w całej Skandynawii. Silne wpływy miała w Czechach, Polsce i Francji. Niezagrożoną ostoją katolicyzmu pozostały jedynie kraje południowe : Hiszpania, Włochy i Portugalia. Reakcje duchowieństwa na tę sytuację nie były jednolite. Początkowo lekceważono rozmiar i wagę zjawiska. Jednak postępy reformacji udowodniły, że przeprowadzenie reform w Kościele katolickim jest niezbędne. Tylko Kościół odnowiony, wzmocniony wewnętrznie i atrakcyjny intelektualnie mógł skutecznie stawić czoła nowemu wyzwaniu.
Toczyła się dyskusja jakimi metodami należy się przeciwstawić herezjom: czy zwalczać je siłą, czy - przeciwnie - szukać kompromisu, w celu przywrócenia jedności z protestantami.
Sobór trydencki (1545-1563)
Otwarcie soboru trydenckiego i przebieg jego obrad nie wskazywały, że będzie on soborem przełomowym. Po pierwsze niewielka liczba jego uczestników (w dniu otwarcia 37, w dniu zamknięcia 244) reprezentowała w przytłaczającej liczbie jedynie Kościół włoski. Po drugie mimo, iż otwarcie soboru trydenckiego nastąpiło w roku 1545 roku, a zamknięcie w roku 1563, to tak naprawdę, odliczając przerwy, obradował niewiele ponad trzy lata.
Sobór trydencki został zwołany w celu doprowadzenia do porozumienia z protestantami, jednak ich delegacja nie zjawiła się na obradach. Stał się więc soborem katolickim.
- Sobór trydencki określił stanowisko kościoła katolickiego wobec protestantyzmu, akcentując przy tym istniejące różnice. Sprecyzował zasady wiary katolickiej. Podkreślił, że źródłem wiary nie jest wyłącznie Biblia, ale również tradycja. Uwypuklił znaczenie dobrych uczynków i sakramentów. Łacina pozostała językiem katolicyzmu, zachowano również tradycyjne formy pobożności (pielgrzymki, kult relikwii, odpusty). Potwierdzono kult świętych i ich wizerunków. Wykluczono możliwość uzyskania zbawienia poza Kościołem katolickim. Postanowienia te uniemożliwiały nawiązanie dialogu z protestantami.
- Przeprowadzono reformę wewnątrzkościelną zmierzającą do wzmocnienia dyscypliny i podniesienia poziomu duszpasterstwa. Na biskupów nałożono nowe obowiązki : wizytowania świątyń i kleru, przebywania w swoich diecezjach, a nawet obowiązek noszenia szat duchownych. Duża wagę zaczęto przywiązywać do kształcenia kleru. Ukończenie seminarium stawało się warunkiem uzyskania święceń kapłańskich.
- Wzmocniono władzę papiestwa, z jednej strony rozbudowując centralne urzędy rzymskie i kongregacje, z drugiej ograniczając zakres kompetencji biskupów. Uwypuklono podział na wiernych i duchowieństwo. Kościół potrydencki miał charakter hierarchiczny.
Działalność inkwizycji
Jedną z kongregacji powołanych przez papieża Pawła III do przeciwstawienia się szerzącej reformacji była powstała w roku 1542 Kongregacja Kardynalska Świętej Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji. Wznawiała ona działalność średniowiecznej instytucji zajmującej się zwalczaniem herezji. Inkwizytorzy pochodzący głównie z zakonu dominikanów korzystali z doniesień szpiegów, stosowali tortury w celu wymuszenia zeznań, wymierzali różnorodne kary - z karą długoletniego więzienia i śmierci włącznie.
Inkwizycja była również ostatnią instancją w sprawach cenzury kościelnej. Objęła nadzór nad drukarniami. W roku 1559 powstał pierwszy indeks ksiąg zakazanych, uzupełniany w latach późniejszych. Na indeks trafiały książki religijne uznane za heretyckie oraz rozmaite dzieła, które według inkwizycji podważały autorytet kościoła katolickiego. Między innymi na indeksie znalazła się praca Mikołaja Kopernika "O obrotach sfer niebieskich". Pisma zakazane palono, a wydawców i autorów mogły spotkać kary.
Inkwizycja nie we wszystkich krajach miała taką samą pozycję. Jej represyjna działalność rozwijała się w szczególności tam, gdzie istniała silna władza państwowa, sprawowana przez katolickich władców. Na przykład w Hiszpanii rozbudowana inkwizycja podlegała bezpośrednio królowi i stanowiła narzędzie jego władzy.
Jezuici
Jednym z najbardziej znamiennych przejawów reformy katolickiej było odrodzenie życia zakonnego. W wielu starych zakonach odnowiono pierwotną regułę, wzrosła liczba klasztorów i zakonników, powstały nowe zakony, które podjęły się nauczania młodzieży i masowego duszpasterstwa.
Najbardziej aktywnym i dynamicznym wśród tych zakonów było Towarzystwo Jezusowe, zwane popularnie jezuitami. Zostało ono założone przez byłego żołnierza hiszpańskiego - Ignacego Loyolę w roku 1534. Jezuici stali się elitą intelektualną kościoła katolickiego i ważnym narzędziem do walki z protestantyzmem. Do trzech tradycyjnych ślubów zakonnych (czystości, ubóstwa i posłuszeństwa) dołączyli czwarty, wyrażający się w bezwzględnym podporządkowaniu papieżowi. W zakonie panowała daleko idąca dyscyplina. Kandydat na jezuitę musiał prezentować duże walory umysłowe i zdolności perswazji. Przed złożeniem ślubów zakonnych obowiązkowe było ukończenie studiów filozoficznych i teologicznych.
Jezuici zdawali sobie sprawę, jakie znaczenie ma wychowanie nowych pokoleń w duchu katolickim. Duży nacisk położyli więc na organizację szkolnictwa. Stworzyli jednolity system oparty o kolegia zakonne, czyli szkoły średnie, których program łączył zdobycze humanistycznej pedagogiki z upowszechnieniem doktrynalnych założeń katolicyzmu potrydenckiego. W roku 1626 roku mieli w swoich rękach 444 kolegia udzielające darmowej nauki tysiącom młodych ludzi różnego pochodzenia i wyznania. Nieraz zdarzało się bowiem, że protestanci posyłali swoich synów do kolegiów jezuickich ze względu na wysoki poziom nauczania.
Barok w służbie kontrreformacji
Kościół potrydencki umiał wykorzystać bardzo zróżnicowane środki propagandowe do umocnienia swojej pozycji. Upowszechniano literaturę religijną o charakterze dewocyjnym. W myśl jezuickiej zasady "przez oczy do duszy" zaprzęgnięto w służbę kontrreformacji również i sztukę. Nowy styl barokowy świetnie spełniał zadanie oddziaływania na wiernych poprzez swoją monumentalność, okazałość i przepych, szczególnie, że bogate wnętrza kościołów stanowiły jaskrawy kontrast w stosunku do surowych i skromnych wnętrz zborów protestanckich. Wykorzystywano również sztukę teatralną, teatralizacji uległa sama liturgia. Kościół katolicki poprzez sztukę chciał pokazać swoją siłę i potęgę, przyciągając niezdecydowanych wiernych.
Skutki kontrreformacji
Kontrreformacja przyczyniła się do wzrostu siły ofensywnej i poziomu wykształcenia duchowieństwa. Wzmocniła pozycję papiestwa na zagrożonych terenach, a w XVII wieku umożliwiła nawet podjęcie kontrofensywy katolicyzmu. Drogi zwycięstwa kontrreformacji były różne :
- energiczna akcja państwa (np. w Hiszpanii)
- zbrojne walki (wojna trzydziestoletnia)
- droga powolnej propagandy (np. Polska)
Z drugiej jednak strony postawienie na walkę, a nie porozumienie z protestantami, przesądziło o trwałym, bo istniejącym do dziś rozłamie w zachodnim chrześcijaństwie. Na kilkaset lat (aż do II soboru watykańskiego) powstał model kościoła potrydenckiego.
