Znajdź kurs, studia, szkolenie

Powstanie dwóch państw niemieckich po drugiej wojnie światowej

Martyna Bandurewicz
01.09.2009 , aktualizacja: 01.09.2009 15:39
A A A Drukuj
Konferencja poczdamska

Po zakończeniu działań wojennych w Europie, na przełomie lipca i sierpnia 1945 roku, odbyła się w Poczdamie ostatnia z konferencji Wielkiej Trójki w zmienionym składzie. Zabrakło zmarłego prezydenta Franklina Delano Roosevelta, którego zastąpił Harry Truman, a w miejsce Winstona Churchilla, pod koniec konferencji, pojawił się nowy premier Wielkiej Brytanii Clement Attlee. Zmianie uległa również atmosfera prowadzonych rozmów. Między dotychczasowymi bliskimi współpracownikami wyraźnie narastało napięcie. Dawał się już odczuć przedsmak zimnej wojny. Coraz trudniejsze było ustalenie wspólnego stanowiska.

Jednym z głównych tematów konferencji poczdamskiej była kwestia niemiecka. Ustalono zasady funkcjonowania podzielonych na cztery strefy okupacyjne Niemiec. Władzę najwyższą miała sprawować Sojusznicza Rada Kontroli Niemiec, złożona z głównodowodzących sił zbrojnych ZSRR, USA, Wielkiej Brytanii i Francji. Zadecydowano o polityce "4 razy D":

- demilitaryzacji (rozbrojeniu)

- demokratyzacji (likwidacji ustroju totalitarnego)

- denazyfikacji (wyplenieniu nazizmu)

- dekartelizacji (rozbiciu wielkiego przemysłu niemieckiego).

Wytyczono również wschodnią granicę państwa niemieckiego, przy czym utracone ziemie zostały oddane pod polską administrację. Ludność niemiecka zamieszkująca te tereny miała zostać wysiedlona. Reparacje wojenne miały być egzekwowane przez mocarstwa ze swoich stref okupacyjnych. Zbrodniarze wojenni mieli być postawieni przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym.

Sprawa niemiecka w polityce ZSRR i Zachodu

Sprawa niemiecka stała się kartą przetargową w rozgrywce pomiędzy ZSRR a Zachodem w czasie nasilającej się zimnej wojny. Józef Stalin liczył, że po wycofaniu się aliantów powstaną zjednoczone, neutralne Niemcy, które byłyby otwarte na wpływy radzieckie. Z kolei Amerykaninie w ramach realizacji doktryny powstrzymywania komunizmu (doktryna Trumana) chcieli włączyć ziemie niemieckie do gospodarczych i militarnych struktur Europy Zachodniej. Zapowiedział to w swoim przemówieniu, wygłoszonym we wrześniu 1946 roku sekretarz stanu USA John Byrnes. Zwracając się do Niemców powiedział, że "naród amerykański pragnie pomóc narodowi niemieckiemu w odzyskaniu poczesnego miejsca wśród wolnych i miłujących pokój narodów świata". Dodał, że reparacje niemieckie muszą odpowiadać możliwościom ich gospodarki i nie mogą jej dewastować. Zaproponował włączenie Niemiec do europejskiej gospodarki.

Na terenach okupowanych przez państwa zachodnie szybko zrezygnowano z odbierania majątku na poczet reparacji wojennych, wręcz przeciwnie, zaczęto Niemcom udzielać pomocy gospodarczej. Zachowano tam wielką własność prywatną i wprowadzono szeroki system pomocy socjalnej dla uboższej ludności. Budowano także demokratyczny system rządów. Powstało wiele partii politycznych, spośród których najsilniejsze były partie chadeckie: CDU i CSU. Taka polityka przełożyła się na wzrost sympatii Niemców do aliantów okupujących zachodnie tereny Niemiec.

Zupełnie inaczej kształtowała się sytuacja w strefie radzieckiej. ZSRR prowadził rabunkową politykę pod pretekstem konfiskaty dóbr na poczet reparacji wojennych. Wdrażał reformy społeczno-polityczne: nacjonalizację i kolektywizację. Wprowadził też system monopartyjny. Jedyną partią, która pozostała na scenie politycznej była komunistyczna partia SED.

Kryzys berliński

W styczniu 1947 roku nastąpiło połączenie strefy amerykańskiej i brytyjskiej i utworzenie z nich, tak zwanej Bizonii. Rok później na konferencji londyńskiej, która skupiła przedstawicieli USA, Wielkiej Brytanii, Francji i krajów Beneluksu, wyrażono zgodę na włączenie obszaru Niemiec do Planu Odbudowy Europy (plan Marshalla).

Gdy w czerwcu 1948 roku zachodni okupanci wprowadzili w podległej im części Niemiec nową walutę - markę niemiecką, władze radzieckie zdecydowały się na wprowadzenie blokady Berlina, odcinając jego zachodnią część od dostaw prądu i od transportu lądowego oraz wodnego. Krok ten miał na celu wymuszenie zgody na radziecką propozycję utworzenia ogólno niemieckiego rządu, zdominowanego przez ludzi Moskwy. Józef Stalin wierzył, że w obawie o życie 2,5 miliona ludności Berlina, strona zachodnia się ugnie. Tak się jednak nie stało.

Aby przełamać blokadę radziecką Amerykanie utworzyli "most powietrzny", dostarczając berlińczykom wszystkich niezbędnych produktów od chleba po węgiel. Była to największa operacja transportowa w dziejach lotnictwa. W szczytowym jej okresie na berlińskim lotnisku Tempelhof co minutę lądował samolot. Aby oszczędzić na czasie część zaopatrzenia zrzucano z samolotów bez lądowania. Ta trwająca prawie rok operacja zakończyła się wielkim sukcesem Amerykanów i ich sojuszników. ZSRR widząc nieskuteczność swojego działania w maju 1949 roku zniósł blokadę Berlina.

Kryzys berliński, który ściągnął na Europę groźbę nowej wojny, spowodował, że utrzymanie jedności Niemiec stało się niemożliwe i doprowadził do dalszej integracji stref okupacyjnych państw zachodnich. Jeszcze w kwietniu 1949 roku powstała Trizonia; Francuzi dołączyli swoją strefę do Bizonii. Kończyły się również przygotowania do przekształcenia zachodniej części okupowanych Niemiec w samodzielne państwo.

Powstanie dwóch państw niemieckich

W sierpniu 1949 roku odbyły się wybory do parlamentu federalnego (Bundestagu).Wygrała chrześcijańska demokracja (chadecja) i liberałowie. 7 września 1949 roku parlament proklamował powstanie Republiki Federalnej Niemiec ze stolicą w Bonn, składającej się z 11 państw związkowych. Kanclerzem został Konrad Adenauer. Państwo to nie miało własnej armii ani prawa do samodzielnej polityki zagranicznej, ale uzyskało suwerenność wewnętrzną.

W odpowiedzi na powstanie RFN, miesiąc później 7 października 1949 roku, ZSRR utworzył na obszarze swojej strefie okupacyjnej odrębne państwo niemieckie - Niemiecką Republikę Demokratyczną ze stolicą w Berlinie. Władzę w niej objęli komuniści, a jej ustrój polityczny wzorowany był na ustroju radzieckim. Użyte w nazwie państwa określenie "demokratyczna" nie miało nic wspólnego z rzeczywistością. Prezydentem NRD został Wilhelm Pieck.

Po powstaniu dwóch państw niemieckich szczególny status uzyskał Berlin Zachodni. Stał się on odrębną jednostką polityczno-administracyjną, która pozostawała pod wspólnym nadzorem trzech państw sojuszniczych.

Republika Federalna Niemiec pod rządami Adenauera

Po utworzeniu Republiki Federalnej Niemiec kolejne czternaście lat urząd kanclerza sprawował Konrad Adenauer. Świadczy to o wielkiej skuteczności tego polityka. Jego podstawowym celem było odzyskanie wiarygodności Niemiec w społeczności międzynarodowej. Udało mu się to uzyskać dzięki konsekwentnie prowadzonej polityce pojednania francusko-niemieckiego i sukcesom gospodarczym. Rząd ustabilizował markę, usunięto zniszczenia wojenne, rosła produkcja i obroty handlowe, rozwijano nowe gałęzie przemysłu. Ten intensywny rozwój nazwano niemieckim cudem gospodarczym. Był on możliwy dzięki udziałowi Republiki Federalnej Niemiec w planie Marshalla W ciągu dwudziestu lat Niemcy stały się największą potęga gospodarczą Europy.

Konrad Adenauer krok po kroku uzyskiwał również ustępstwa ze strony aliantów. W roku 1952 Republika Federalna Niemiec uzyskała status niepodległego państwa, Pełnoprawnym członkiem Paktu Północnoatlantyckiego (NATO) stała się w roku 1955, wtedy też nastąpiła odbudowa armii niemieckiej. Powoli Niemcy Zachodnie wychodziły z politycznej izolacji. Były jednym z sześciu krajów, które w roku 1951 utworzyły Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS), a następnie jednym z sygnatariuszy traktatów rzymskich z roku 1957 ustanawiających Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG). W ten sposób znalazły się wśród pionierów integracji europejskiej.

Powstanie muru berlińskiego

O ile sytuacja gospodarcza RFN była ustabilizowana, to inaczej wyglądało to w NRD. Rabunkowa polityka ZSRR, centralnie sterowana gospodarka, wprowadzane reformy i konieczność utrzymywania Armii Czerwonej doprowadziły do kryzysu ekonomicznego oraz wywoływały napięcia społeczne. 17 czerwca 1953 roku robotnicy z Berlina Wschodniego zorganizowali manifestację przeciwko podwyższaniu norm w zakładach pracy, która przerodziła się w groźbę otwartego buntu. Demonstracje zostały bezlitośnie stłumione przy użyciu sowieckich czołgów. W dwudniowych zamieszkach zginęło ok. 400 osób. Aby uspokoić sytuację władze radzieckie zrezygnowały z reparacji wojennych, zmniejszyły liczbę swoich wojsk stacjonujących na terenie Niemieckiej Republiki Demokratycznej i udzieliły kredytów na rozwój niemieckiej gospodarki.

Jednak podstawowym problemem NRD był exodus ludności. Przez kilkanaście lat każdy mógł przedostać się do Berlina Zachodniego po prostu wsiadając do metra. Z takiej możliwości korzystało tysiące ludzi. Od powstania państwa do 1961 roku wyjechalo3,5 miliona mieszkańców. NRD była jedynym państwem europejskim w którym spadała liczba ludności. Był to fakt nie tylko niekorzystny dla funkcjonowania państwa, ale również szalenie niewygodny ze względów propagandowych. Ludzie uciekając z Niemieckiej Republiki Demokratycznej jasno opowiadali się po jednej stronie w konflikcie między Wschodem i Zachodem.

W tej sytuacji przywódca radziecki Nikita Chruszczow w listopadzie 1958 roku zażądał od państw zachodnich opuszczenia Berlina. Ultimatum tym zapoczątkował II kryzys berliński. Po prawie trzech latach napięcia 13 sierpnia 1961 roku władze NRD rozpoczęły budowę muru oddzielającego dwie części miasta. Tym razem reakcja Zachodu nie była tak stanowcza jak w przypadku pierwszego kryzysu berlińskiego. Co prawda do Berlina przyjechał prezydent USA John Fitzgerald Kennedy. Ale jego stwierdzenie "ja też jestem berlińczykiem" miało jedynie wymiar propagandowy.

Mur berliński stał się symbolem podziału powojennej Europy i na następne 28 lat przemienił NRD w więzienie dla swoich mieszkańców.

Zobacz więcej na temat:

Komentarze (1)
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Polecamy