Znajdź kurs, studia, szkolenie

Królowa Elżbieta I Wielka

Michał Minałto
22.04.2009 , aktualizacja: 06.05.2009 13:06
A A A Drukuj
Królowa Elżbieta I Wielka

Królowa Elżbieta I Wielka

Elżbieta I Wieka żyła w latach 1533 - 1603. Panowała jako królowa Anglii, Francji (tylko tytularnie) i Irlandii od 1553 roku do śmierci. Ostatnia przedstawicielka dynastii Turodów, była córką króla Henryka VIII i Anny Boleyn, tej samej, której małżeństwo z Henrykiem VIII doprowadziło do schizmy angielskiej i powstania nowego kościoła protestanckiego - anglikańskiego. Elżbieta I Wielka wyróżnia się spośród władców Anglii jako władczyni niezwykle skuteczna. Okres jej panowania był czasem rozkwitu Anglii jako państwa podlegającego pierwszym znacznym przeobrażeniom rewolucji przemysłowej. Anglia stawała się też potęgą morską. To pod koniec jej panowania brytyjska flota pod wodzą Francisa Drake'a pokonała hiszpańską Wielką Armadę, co przesądziło o upadku Hiszpanii jako mocarstwa kolonialnego i światowego i wzroście znaczenia Anglii jako władcy mórz i najpotężniejszego spośród państw Europy, które wyznacza kierunki dla rozwoju handlu międzynarodowego. Okres panowania Elżbiety I Wielkiej to także czas renesansu angielskiego, kiedy to powstały znakomite dzieła choćby Williama Shakespeare'a. Anglia stała się centrum kultury europejskiej. Czas panowania Elżbiety I Wielkiej nazywa się Złotym Wiekiem Anglii i czasem kultury elżbietańskiej.

Droga Elżbiety I Wielkiej do tronu

Elżbieta I Wielka była córką Henryka VIII i jego drugiej żony, Anna Boleyn, jedynym ich dzieckiem, które dożyło dorosłości. Aby zawrzeć małżeństwo z Anna Boleyn Henryk VIII musiał uzyskać unieważnienie swojego pierwszego małżeństwa z hiszpańską księżniczką Katarzyną Aragońską. Wraz z odmową Stolicy Piotrowej Henryk VIII postanowił wejść w konflikt z papiestwem, ogłosił schizmę kościoła Anglii i ustanowił nowe wyznanie - anglikanizm. Jednakże zarówno Anna Boleyn, jak i jej ojciec, wuj Elżbiety I Wielkiej, zostali oskarżeni o czary i straceni. Henryk VIII poślubiał kolejne żony - żonaty był w sumie aż sześć razy. W tym okresie Elżbieta I Wielka pozbawiona została prawa do tronu. Dopiero ostatnia żona Henryka VIII Katarzyna Parr przyczyniła się do pogodzenia władcy z córkami. Maria, córka Katarzyny Aragońskiej, oraz Elżbieta odzyskały prawo do tronu zaraz po pierworodnym męskim potomku Edwardzie.

Edward, syn Henryka VIII, rządził tylko sześć lat pomiędzy 1547 a 1563 rokiem. Chorowity, zmarł w bardzo młodym wieku. Na skutek szeregu intryg drugiego męża Katarzyny Parr na tron została desygnowana wnuczka Henyka VII, Joanna Grey, wbrew ustawom sukcesyjnym. Przeszła ona do historii jako "królowa dziewięciodniowa" - tyle bowiem trwało jej panowanie. Joanna Grey została obalona i ścięta na skutek kolejnej intrygi, tym razem zorganizowanej przez siostry - prawowite następczynie tronu: Marię i Elżbietę I Wielką. Maria została koronowana jako Maria I Tudor. Potomkini królów hiszpańskich była gorliwą katoliczką i dążyła do obalenia anglikanizmu, którego zwolenniczką pozostawała Elżbieta. Przeciwko prokatolickim dążeniom Marii I Tudor wybuchło nawet powstanie, a Elżbieta została objęta aresztem domowym (okrucieństwo królowej Marii I wobec anglikanów sprawiło, ze zyskała znany do dziś - w gastronomii, przydomek Krawawej Marii - Bloody Mary). W interesie dynastii było jednak tolerowanie Elżbiety - kolejną następczynią tronu była, wedle ustaw sukcesyjnych, dalsza krewna Tudorów, Maria Stewart, królowa Szkocji, sprzymierzona z Francją.

Panowanie Elżbiety I Wielkiej

Maria I Tudor zmarła w ostatnich dniach 1558, jej siostra Elżbieta została koronowana w pierwszych tygodniach kolejnego roku w klimacie pogardy dla anglikanów wobec śmierci katolickiej królowej Marii. Zasadniczym problemem dla nowej monarchini, który stał się głównym zagadnieniem dla pierwszych lat jej rządów, był problem religijny. W tym samym okresie Europa pogrążała się w krwawych wojnach religijnych, których pierwsze sygnały docierały też do Anglii. Po panowaniu katoliczki Marii I Tudor religia rzymskokatolicka wydawała się bliska przezwyciężenia angielskiej schizmie. Tymczasem anglikanka Elżbieta zdecydowała o przecięciu religijnych sporów i wątpliwości wydając dwie decyzje: akt ujednolicenia i akt zwierzchnictwa. Pierwszy wymagał, by w Anglii stosowano tylko modlitewnik anglikański. Drugi ustanawiał monarchę najwyższym zwierzchnikiem kościoła w kraju. Tak więc, choć to Henryk VIII dokonał schizmy angielskiej, to jego córka Elżbieta I Wielka położyła podwaliny pod umiejscowienie kościoła anglikańskiego w społeczeństwie i państwie angielskim. Anglikańska opcja Elżbiety I Wielkiej, wyraźnie wymierzona przeciw katolicyzmowi, miała też charakter nacjonalistyczny - Elżbieta dążyła do zniwelowania jakichkolwiek wpływów nie tylko Stolicy Apostolskiej na politykę Anglii, ale też Hiszpanii, która mogła wywierać wpływ poprzez postać najpierw Katarzyny Aragońskiej, a następnie jej córki, królowej Marii I Tudor. Elżbieta I Wielka otworzyła w ten sposób trwający w zasadzie do dziś spór z katolickimi Irlandczykami oraz z Hiszpanią o panowanie na morzach - spory, które były najważniejszymi wydarzeniami politycznym końca jej panowania.

Pierwszy ważny polityczny konflikt okresu elżbietańskiego dotyczył Szkocji. W kraju tym panowała spokrewniona z Tudorami dynastia Stewartów. Królowa Maria Szkocka poślubiła króla Francji Franciszka II i przybrała bardziej francusko brzmiące nazwisko Stuart. Maria Szkocka spokrewniona była też z potężną francuską rodziną Gwizjuszy. Sojusz francusko-szkocji zagrażał Anglii. Elżbieta I Wielka skutecznie zdołała przekonać szkockich lordów o jego szkodliwości. Sojusz szkocko-francuski stracił na znaczeniu do wybuchu francuskich wojen religijnych. Elżbieta I Wielka wykorzystała je do zakończenia zadawnionych konfliktów z Francją, sięgających jeszcze wojny stuletniej (m. in. kwestia miasta Calais), zachowała jednak tytuł królowej Francji, nadany władcom Anglii podczas wojny stuletniej i symbolicznie zachowany. Pokonana Maria Szkocka została więźniem Elżbiety.

W latach osiemdziesiątych XVI wieku polityka Elżbiety I Wielkiej musiała sprostać trzem problemom. Po pierwsze, papież Pius V aktywnie wspierał Irlandczyków występujących przeciwko dominacji Anglików. Wspierał też Hiszpanów, rywalizujących z Anglią na morzach. Irlandia przeżyła serię antyanglikańskich i antyangielskich powstań. Filip II Hiszpański dzięki unii personalnej wszedł w posiadanie także Portugalii, co zaostrzyło rywalizację na morzach. Holandia stała się obszarem niepokojów po ustanowieniu republiki. Każde z tych wydarzeń było pretekstem do buntów na dworze angielskim i zamachów na życie Elżbiety I Wielkiej. W jeden z nich prawdopodobnie zamieszana była Maria Szkocka, co było pretekstem do jej stracenia w 1587 roku.

Po śmierci Marii Szkockiej wojna i rywalizacja angielsko-hiszpańska rozgorzały na nowo. Działania wojenne prowadzone były na morzach i w ogarniętej niepokojami Holandii. W 1588 admirał Francis Drake pokonał hiszpanką Wielką Armadę, co sprawiło, że to Anglia, początkowo symbolicznie, następnie w rzeczywistości przejęła panowanie na morzach. Elżbiecie I Wielkiej nie udało się jednak zakończyć konfliktu z Hiszpanią, a o dominującej pozycji Anglii w stosunkach handlowych zadecydowała dopiero polityka jej następcy, Jakuba I. W ostatnich latach jej panowania najpilnieszym zadaniem było powstanie Irlandczyków, do stłumienia którego Elżbieta I Wielka wysłała ulubieńca ludu, hrabiego Essexa Roberta Devereux. Essex stanął jednak przeciwko Anglii, za co zapłacił głową. Podczas tak zwanej irlandzkiej wojny dziewięcioletniej Elżbieta I Wielka zdecydowała o izolacji Irlandii i dążyłado wywołania na wyspie katastrofy społecznej, głodu, wewnętrznych zamieszek i zaprzestania w ten sposób powstania. Okrutne postępowanie Anglii wobec Irlandii wywołało solidarność katolickiej Hiszpanii, nadal w stanie wojny z Anglią. Elżbieta zmarła w 1603 roku. Wbrew nowym ustawom sukcesyjnym zabraniającym dawnej gałęzi Stewartów wstąpienie na tron Anglii, dzięki osobistej relacji Elżbiety i Jakuba, nowego króla Szkocji i dzięki protekcji potężnego sir Roberta Cecilea, Jakub Stuart objął tron angielski jako Jakub I Anglia i Szkocja zostały połączone unią personalną, która przerodzi się w unię realną, dzisiejszą Wielką Brytanię.

Pamięć o Elżbiecie I

Obok królowej Wiktorii, Elżbieta I Wielka uznawana jest za jednego z najwybitniejszych władców Anglii. Elżbieta I Wielka przeszła do historii jako "królowa dziewica" ze względu na niezawarcie małżeństwa i brak potomka. Uważała małżeństwo za zjawisko skrajnie dysfunkcyjne, w czym utwierdzała ją pamięć o ojcu Henryku VIII, pięciokrotnie żonatym, który cynicznie, dla rozgrywek politycznych i osobistych żądzy nie wahał się zgładzić swojej upragnionej małżonki - matki Elżbiety Anne Boleyn. Kategorycznie nie wyrażała zgodę na małżeństwo jako element polityki dynastycznej. Odmawiała zamążpójścia nawet wzywana przez parlament, próbujący wyegzekwować na królowej ustawowy obowiązek zapewnienia następcy tronu. Była, podobnie jak jej ojciec Henryk VIII, rudowłosa. Współcześnie wielokrotnie portretowana była w kinie i telewizji. Do najlepiej zapamiętanych kreacji jej postaci należy rola Glendy Jackson ("Elisabeth R"), Judi Dench (nagrodzona Oskarem, film "Zakochany Szekspir") a ostatnio Kate Blanchet ("Elisabeth" i "Elisabeth - złoty wiek"). Na dworze Edwarda VI zyskała bardzo solidne wykształcenie. Władała siedmioma językami: angielskim, szkockim, francuskim, hiszpańskim, włoskim, ale też greką i łaciną.

Zobacz więcej na temat:

Skomentuj:
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX

Polecamy