Znajdź kurs, studia, szkolenie

Pan Tadeusz - Soplicowo jako centrum polszczyzny

Autor: Adam Mickiewicz / Opracowała: Jolanta Wakulińska
25.03.2008 , aktualizacja: 15.04.2009 14:58
A A A Drukuj
"Pan Tadeusz. Czyli Ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z r. 1811 i 1812, we dwunastu księgach wierszem (1934)" to poemat, który rozgrywa się w "centrum polszczyzny" - na polskiej ziemi, wśród polskiego języka przedstawia polski wzór istnienia. Adam Mickiewicz pisał ten utwór w Paryżu; pisał o Polsce, do której nie mógł pojechać, której ani on, ani jego emigranccy czytelnicy nie mogli zobaczyć. Pisał go tak, aby można ją było zobaczyć i usłyszeć. Tworzył Polskę ze słów:

"Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie;

Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,

Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie

Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie."

Początek inwokacji nasuwa pewną wątpliwość: dlaczego "Litwo!", skoro rzecz jest o Polsce. Akcja utworu rozgrywa się na Litwie (od 1386 r. połączonej z Polską unią personalną, od 1569 - realną, potwierdzoną przez Konstytucję 3 maja, po rozbiorach włączonej do Rosji), a dokładniej w Nowogródzkiem w roku 1811 i 1812. Tu, łącząc autentyczne szczegóły w fikcji poetyckiej, umieścił poeta majątek Sędziego Soplicy - Soplicowo, pobliski zrujnowany zamek magnacki rodu Horeszków i zaścianek szlachecki Dobrzyn. Ziemia Nowogródzka to miejsce urodzin i dzieciństwa Mickiewicza. Poeta nieraz używał słowa "ojczyzna" zgodnie ze staropolskim rodowodem jego znaczenia: od "ojcowizny", ziemi z której się pochodzi, ziemi "po ojcu". Litwa była taką właśnie jego domową ojczyzną i zarazem częścią Polski składającej się z wielu regionów, z wielu, jak Nowogródczyzna, "małych ojczyzn".

Nowogródczyzna, leżąca na wzniesieniu, w dużym zakolu tworzonym przez rzekę Niemen, znajdowała się na początkach wieku XIX na uboczu traktu cywilizacyjnego. Długo zachowała zarówno tradycyjne stosunki społeczne, dawne obyczaje, jak i stary system gospodarczy. Toteż zdawać się mogła rodzajem ostoi staropolszczyzny w coraz szybciej zmieniającym się świecie. Przewrót rozpoczął się tu w czasach młodości Mickiewicza. Pojawiły się nie tylko rozmaite "nowinki" z Zachodu, ale i poważne zmiany cywilizacyjne, głębokie przeobrażenia pojęć społecznych i narodowych. Napływała także fala obcego żywiołu z Rosji. W Mickiewiczowskim poemacie wielokrotnie pojawia się słowo "ostatni" (od podtytułu począwszy). Utwór ten był bowiem przedstawieniem starodawnego porządku w ostatnich chwilach jego istnienia. Był próbą utrwalenia zanikającego już kształtu życia, wyjęcia go spod władzy czasu.

Najistotniejszą cechą świata w Soplicowie jest harmonia. Niewielka i zamknięta przestrzeń geograficzna poematu tworzy mikrokosmos, w którym wszystko - ludzie i natura - ma przypisane sobie miejsce i określoną rolę do wypełnienia. Dzięki temu zyskuje przejrzystość i żyje własnym, wewnętrznym rytmem, do pewnego stopnia niezależnym od wielkich światowych wydarzeń.

Centrum poetyckiego mikrokosmosu stanowi zasobny dom szlachecki Sędziego. Wnętrze domu czytelnik poznaje, gdy tytułowy bohater, powróciwszy ze szkół, po wielu latach ogląda te same sprzęty, portrety, wizerunki narodowych bohaterów, gdy z dziecinną radością pociągnął za sznurek, / By stary Dąbrowskiego usłyszeć mazurek. Ten symboliczny powrót do "kraju lat dziecinnych" odkrywa dom stabilny, wrośnięty głęboko w tradycję. Życie w nim regulują dawne zwyczaje utrwalające naturalny, dla mieszkańców domu zrozumiały sam przez się porządek. Są to prawa niepisane, nigdy formalnie nie ustanawiane. Przemowy Hrabiego - uosabiającego w utworze egzaltowanego i naśladowczego wobec zachodnich wzorów romantyka - na temat "ducha tradycji" i "czucia narodowego" stają się śmieszne w zetknięciu z naturalną dostojnością ładu panującego tu od wieków. W Soplicowie niepotrzebne są formalne prawa, wystarczą ludzie, którzy sami są żywymi kodeksami zachowań i pilnują, by wszystko odbywało się, jak nakazuje tradycja: Sędzia, Podkomorzy, Wojski. Porządek ten określa przejrzysta hierarchia związana z wiekiem, płcią i urzędem, z niej wynikają zasady etykiety. Wszystko więc - przechadzka, posiłek, taniec odbywa się zgodnie z ceremoniałem. Obowiązują grzeczność i gościnność, dom, choć niewielki, pomieścić może bardzo wielu gości. Ale przywożone przez nich ze Wschodu i Zachodu nowe obyczaje nie są w stanie naruszyć stabilności tradycyjnego świata. Taki porządek gwarantować miał, zdaniem Sędziego, trwałość i powodzenie każdej społeczności - małej w Soplicowie i wielkiej społeczności narodowej:

Tym ładem, mawiał, domy i narody słyną,

Z jego upadkiem domy i narody giną.

Nie ma też sprzeczności pomiędzy ludzką wolnością a soplicowskim porządkiem. Jest on przedstawiony jako naturalny, a więc odpowiadający naturalnym ludzkim pragnieniom. W życiu pojawiają się konflikty między ludźmi, tu jest ich wiele, lecz i one rozwiązywane są według tradycyjnych wzorów. Stary spór rodu Sopliców i Horeszków rozstrzyga zajazd szlachecki ("ostatni" - bo w wieku XIX zajazd był raczej anachroniczny), po którym jednak następuje pogodzenie i ogólne kochajmy się!. Nawet wybujała wolność szlachecka, upostaciowana w utworze przez sarmackiego warchoła Gerwazego, zostaje ostatecznie włączona w harmonijny porządek.

Tylko siła tradycji, wewnętrzny ład opierający się na naturalności, a nie na przymusie, może zdaniem Wojskiego, zapewnić człowiekowi wolność. W Panu Tadeuszu pojawia się jednak i pewien "nowoczesny" dodatek: zamysł uwłaszczenia chłopów. Ten projekt Tadeusza, powstały pod wpływem nowych pojęć o wolności społecznej, staje się koniecznym uzupełnieniem idealnego wyobrażenia Mickiewicza o polskiej wolności.

Mickiewicz pokazywał nie tylko, iż "tak było", lecz z odpowiednio dobieranych i układanych szczegółów tworzył obraz życia w Soplicowie, który mógłby być idealnym wzorem polskiego istnienia, polską utopią. W poetyckiej soczewce skupiał tedy cechy polskości, według niego najcenniejsze. Przedstawiał swoją wizję polskości, jej ponadczasowy sens i piękno, mające stać się projektem także przyszłego życia w wolnej już Polsce. Ten sen o dzieciństwie i zarazem marzenie o przyszłości ostro zostały przeciwstawione chwili teraźniejszej w Epilogu - wierszu, który poeta pozostawił w brulionie - Epilog ów czyni z "Pana Tadeusza" również dzieło wielkiej rozpaczy.



Zobacz także:

Pan Tadeusz

Adam Mickiewicz - biografia

Adam Mickiewicz - najważniejsze dzieła

Adam Mickiewicz - charakterystyka twórczości

Skomentuj:
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX