Znajdź kurs, studia, szkolenie

Motyw szatana

Opracowała: Joanna Spychała
22.09.2008 , aktualizacja: 22.09.2008 13:09
A A A Drukuj
Diabeł, szatan, lucyfer, bies, czart, demon, belzebub - zło niejedno ma imię i niejeden obraz szatana odnaleźć można w literaturze minionych epok. Postać szatana z jednej strony budziła lęk, z drugiej jednak - fascynowała swą potęgą, tajemniczością czy tragizmem. W Biblii szatan ukazuje się pod postacią węża, próbując skusić człowieka do złamania danego Bogu przyrzeczenia. Pojawiają się też upadłe anioły, które sprzeciwiły się Bogu, za co zostały wypędzone z nieba. W wierzeniach ludowych spotykamy czarty i biesy. Utrwalony wizerunek diabła to brzydkie, rogate stworzenie, często z długim ogonem i widłami. Nasze swojskie diabły, jak diabeł Boruta, według legendy mieszkający w Łęczycy, bywają sympatyczne i raczej pomagają ludziom niż im szkodzą.

Szczególnie często pojawia się diabeł w literaturze romantycznej, obfitującej zarówno w elementy fantastyczne, jak i w odwołania do ludowej wizji świata. Wiele elementów fantastycznych wprowadził Juliusz Słowacki w "Kordianie". Budują one nastrój niesamowitości i grozy, a czasem służą metaforycznemu ukazaniu bieżących wydarzeń. W scenie "Przygotowania" poeta łączy elementy ludowych baśni i wierzeń z pomysłami zaczerpniętymi z Szekspirowskiego "Makbeta". Jesteśmy tutaj świadkami diabelskiego sabatu. W pierwszej godzinie nowego wieku diabły i czarownice odprawiają magiczne obrzędy: nastawiają "wiekowy zegar", odmierzający czas historii, a w czarodziejskim kotle gotują wywar, z którego powstają politycy, działacze i dowódcy, wysłani później na ziemię - przywódcy powstania listopadowego. W pełnym makabrycznej fantazji opisie Juliusz Słowacki przedstawia istny katalog artefaktów czarnej magii: jest tu i krew dziecka, i zbezczeszczona hostia, ząb smoka i zaklęta w mechanizm dusza grzesznika. Sabat zostaje ostatecznie przerwany przez głos anioła - w zakończeniu sceny słychać anielski chór.

W "Nie-Boskiej Komedii" Zygmunta Krasińskiego zły duch patronuje rewolucjonistom, którzy zabijają, torturują, wprowadzają nowe rytuały - obrzędy noży, orgie, wyświęcanie przyszłych zbrodniarzy - przypominające obrzędy satanistyczne. Niczym Szatan Pankracy buntuje się przeciwko Bogu i podejmuje z nim walkę, ponieważ uważa, że świat stworzony przez Boga jest niedoskonały. Pankracy ginie jak Szatan, widząc przed oczami jasność zmartwychwstałego Chrystusa.

Poruszając kwestię obecności Szatana w literaturze, nie sposób pominąć dwudziestowieczną powieść Michaiła Bułhakowa, "Mistrz i Małgorzata", z rozbudowanym wątkiem satanicznym i całą gamą postaci diabelskich. Szatan - Woland - ujęty został tu groteskowo. To "konsultant", "specjalista od czarnej magii", mający jednak typowe cechy i rekwizyty szatańskie. Woland ma ponad czterdzieści lat, usta jak gdyby krzywe, prawe oko czarne, lewe - zielone; czarne brwi, z których jedna umieszczona jest wyżej niż druga. Jest gładko wygolonym brunetem. Wygląd diabła jest bardzo charakterystyczny - tak przedstawiają go ludowe legendy i baśnie oraz "Faust" Johanna Wolfganga Goethego (z tego utworu pochodzi również imię Woland - to inne imię Mefistofelesa). Woland to szatan cierpiący, znużony filozof badający naturę ludzką; mistrz alchemii i nauk tajemnych; władca piekieł, który doskonale odróżnia dobro od zła; buntownik.

Do świty Wolanda należy kot Behemot (w Biblii imię to oznacza potwora). Postać ta ukształtowana została przez tradycję ludową, zgodnie z którą kot symbolizował zwierzę czartowskie. Przyjmujący postać kota mówiącego ludzkim głosem i wielkiego jak wieprz, Behemot odznacza się dowcipem, skłonnością do błazenady i przeróżnych kaprysów. Asasello to z kolei demon pustyni, małomówny i niezwykle okrutny pomocnik diabła. Jest posłańcem Wolanda: przekazuje Małgorzacie propozycję szatana i ofiarowuje jej odmładzający krem. Jednym słowem, to diabeł od zadań specjalnych. Ma postać odrażającego człowieka o białym oku oraz jednym kle. Korowiow, inaczej Fagot, to zgodnie z ludowymi wyobrażeniami pospolity diabeł psotnik. Przyjmuje postać bardzo wysokiego mężczyzny o drwiących oczach, nosi binokle. To prawa ręka Wolanda, realizator jego zamysłów. Świtę uzupełniają Hella - rudowłosa kusicielka i rozpustnica ze szpecącą pręgą na szyi - oraz Abbadona (w Biblii: książę zagłady) - morderca, kat, symbol nieuniknionej kary.

Szatan w "Mistrzu i Małgorzacie" nie czyni zła, lecz się nim zajmuje, szykanuje postacie negatywne, fałszywe, obłudne; "wiecznie zła pragnąc, wieczne czyni dobro". Jest egzekutorem boskiej sprawiedliwości. Posiada jednak dużą niezależność i swobodę działania (np. na prośbę Jeszui zabiera Mistrza i Małgorzatę do siebie), wydaje rozkazy Abbadonie (Śmierci). Zło w systemie etycznym Michaiła Bułhakowa jest swego rodzaju odmianą, wariantem czy inną drogą manifestowania dobra (pogłębienie koncepcji Goethego). Szatan karze występki i zbrodnie, nagradza dobrych i miłosiernych, wybacza słabym, ułomnym, okazującym skruchę. Dowodzi niewiernym i niewierzącym istnienia Boga i realnego istnienia Chrystusa (to przejaw ironii autora). Wygłasza autorskie przekonanie o potrzebie miłosierdzia, o dobru i złu jako dwóch nierozdzielnych stronach życia człowieka. Szatan i jego świta ujawniają zło już istniejące, natomiast nie prowokują do zła (inaczej niż u Goethego).

Skomentuj:
Zaloguj się

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX