Iwan IV Groźny i Piotr I Wielki — założyciele Imperium Rosyjskiego

Dzieje panowania Iwana IV Groźnego (1533–1584) i Piotra I Wielkiego (1682–1725) mają w historii Rosji wymiar symboliczny. Obaj władcy jako osobowości, a także ich dokonania polityczne pozostają do dziś przedmiotem sporów i gorących dyskusji. Jednocześnie poza wszelką wątpliwością pozostaje fakt, że swoją działalnością odcisnęli głębokie piętno na rozwoju państwa rosyjskiego.

Iwan IV Groźny

W tradycji narodowej Iwan IV Groźny uchodzi za założyciela nowożytnej Rosji. Jego wstąpienie na tron w 1533 r. uznawane było od wieków za datę przekształcenia W. Ks. Moskiewskiego w Carstwo Rosyjskie. Dziś historycy rosyjscy kwestionują ten pogląd uznając za właściwego twórcę Rosji, jego dziada Iwana III zwanego Srogim, panującego w l. 1462–1505, który dokonał zjednoczenia pod panowaniem Moskwy wszystkich ziem ruskich pozostających poza granicami W. Ks. Litewskiego i Polski, uwolnił swoje państwo spod panowania Złotej Ordy i rozpoczął wojny z Litwą o panowanie nad cała Rusią. Wypracował tez podstawy rosyjskiej ideologii państwowej, ogłaszając się obrońcą religii prawosławnej i dziedzicem tradycji Rusi Kijowskiej.

Wnuk Iwana III, Iwan IV Groźny urodzony w 1530 r. został w. ks. moskiewskim mając zaledwie trzy lata. Dzieciństwo jego upłynęło w cieniu krwawych walk o władzę, toczonych na Kremlu przez ugrupowania bojarskie. Wydarzenia te, zwłaszcza tragiczna śmierć matki i jej faworytów, potem kolejne zbrodnie, jakich był świadkiem, miały ukształtować osobowość Iwana IV – bezwzględnego krwawego tyrana, rzekomego spadkobiercy krwawej tradycji epoki tatarskiego panowania na Rusi. Wiele w tym obrazie jest mitu historycznego, wiele także nieporozumień wynikających z przykładania dzisiejszej hierarchii wartości do realiów XVI w., epoki krwawych wojen religijnych, stosów płonących w całej Europie. Okrucieństwo z jakim Iwan IV rozprawiał się z przeciwnikami nie było więc niczym wyjątkowym, współczesnych jak i potomnych uderzała i uderza jego niezrównoważeni psychiczne, budzące podejrzenia o chorobę psychiczną, niezwykłe zmiany nastrojów, co nie przeczy jego wyjątkowym talentom politycznym.

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja

Zaledwie siedemnastoletni Iwan IV objął rządy osobiste i koronował się na cara moskiewskiego. W przeciągu kilku lat dokonał głębokich reform wewnętrznych, przede wszystkim uporządkował administrację centralną i lokalną, zjazdy duchowieństwa umocniły Cerkiew prawosławną, a Sobór Ziemski (przedstawicielstwo stanowe) w 1550 r. uchwalił nowy kodeks praw. Działania te były wstępem do budowy w Rosji monarchii absolutnej. Na przeszkodzie stała jednak niezwykle liczna i wpływowa warstwa bojarów (odpowiednika polskiej magnaterii), która ograniczała władzę cara. Iwan IV wprowadzając w l. 1565–1572 tzw. opriczninę, podział kraju na część w której nie obowiązywało prawo powszechne, co pozwalało na konfiskatę majątków i likwidację prawdziwych i domniemanych przeciwników politycznych. Terror tej epoki poderwał podstawy potęgi bojarów, a władza państwowa opierała się odtąd na warstwie dworian – rycerstwa obdarzanego majątkami ziemskimi w zamian za bezwzględny obowiązek służby na rzecz cara.

Rządy Iwana Groźnego przypadły na okres głębokiego kryzysu gospodarczego. Rosja odcięta od dostępu do morza, w warunkach głębokich nieurodzajów i klęsk głodowych, zagrożona najazdami tatarskimi wyludniała się. Chłopi rosyjscy masowo przenosili się w stepy południowe i na Powołże pod panowanie chanatów tatarskich, gdzie znajdowali znacznie lepsze warunki życia. Iwan Groźny znalazł wyjście w podjęciu ekspansji przeciw tatarskim chanatom – Kazańskiemu i Astrachańskiemu – które podbił w l. 1552–1556. W ten sposób Rosja wkroczyła na drogę kolonizacji ziem zamieszkałych przez ludy niesłowiańskie, a Wołga stała się ważnym wewnętrznym szlakiem handlowym. Kolejnym krokiem była próba opanowania Inflant i dostępu do Bałtyku, zakończona niepowodzeniem. Iwan IV uwikłał Rosje w wieloletni konflikt z Rzeczpospolitą i Szwecją (1558–1582/83). Zainicjował także podbój Syberii, wyrażając zgodę na działalność tam kupców Stroganowów, którzy zorganizowali wyprawę kozacką Jermaka przeciw Chanatowi Syberyjskiemu. Rozciągnął także poprzez małżeństwo z Marią Temriukową wpływy rosyjskie na Kaukaz.

Tak Iwan IV Groźny wyznaczył przyszłe kierunki ekspansji imperium rosyjskiego. Mimo ogromnych kosztów wojen, co doprowadziło po jego śmierci do wieloletniego kryzysu znanego jako „wielka smuta”, pozostawił on swoje państwo znacznie bardziej scentralizowane pod względem politycznym i kulturowym, czyniąc tym kolejny krok ku budowie specyficznego rosyjskiego absolutyzmu — samowładztwa (ros. samodierżawie).

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja

Piotr I Wielki

Dzieciństwo i młodość Piotra I Wielkiego ur. w 1572 r. były w pewnym sensie podobne do losów Iwana Groźnego. Osierocony przez ojca w wieku 4 lat, dorastał w wrogiej atmosferze walki o władzę toczonej przez jego przyrodnie rodzeństwo, cara Fiodora III (zm. 1682) i siostrę Zofię, która objęła regencję (1682–1689). Młody Piotr I miał cudzoziemskich nauczycieli, którzy wpoili mu przekonanie o konieczności związania izolowanej dotąd Rosji z Europą. W celu zapoznania się z najnowszymi zdobyczami kultury europejskiej odbył w l. 1697–1698 słynną podróż do Niemiec, Holandii, Anglii i Austrii. Doświadczenia tam zdobyte wykorzystał potem do głębokiego zreformowania swojego państwa. Dopiero po powrocie objął faktycznie osobiste rządy.

Rosja była już wówczas ogromnym krajem sięgającym aż po wybrzeża Oceanu Spokojnego. Nie miała jednak dostępu do Bałtyku i Morza Czarnego. Piotr I wykorzystał więc trwającą wojnę Ligi Świętej z Turcją i w 1696 zdobył Azow. Był to pierwszy krok na Morze Czarne. Dostępu do Bałtyku broniła Szwecja, która w XVII w. uczyniła z niego swoje „morze wewnętrzne”. Kiedy stało się jasne, że mocarstwa europejskie nie podejmą wspólnej walki z Turcją Piotr porzucił plany zbrojnej wyprawy na Morze Czarne, zawarł pokój z sułtanem w Istambule w 1700 r. i podjął starania o stworzenie wielkiego sojuszu przeciw Szwecji, złożonego z Rosji, Saksonii i Danii-Norwegii. Wielka wojna północna, rozpoczęta w 1700 r. działaniami w Inflantach, trwała 21 lat i była największym przedsięwzięciem militarnym Piotra. W planowaniu i podtrzymywaniu działań wojennych wykazał się on żelazną wolą, niezwykłą energią i wielkimi talentami w dziedzinie polityki, dowodzenia i dyplomacji. W wyniku tej wojny Rosja na trwałe weszła do grona mocarstw europejskich. W pobliżu zdobytego ujścia Newy do Zatoki Fińskiej w 1703 r. rozpoczęto z rozkazu Piotra I budowę nowej stolicy, od jego patrona nazwanej Sankt Petersburgiem. W toku działań wojny północnej Rosja uzyskała szeroki dostęp do Bałtyku od ujścia winy z Rygą po Zatokę Fińską. Niejako przy okazji toczonych walk z Szwecją Piotr uzależnił od Rosji Rzeczpospolitą, która na sejmie niemym w 1717 r. musiała uznać narzucony pokój wewnętrzny, dzięki czemu Rosja stała się gwarantem wygodnego dla niej anarchicznego ustroju „złotej wolności” szlacheckiej.

Równolegle z wojną północną, po zwycięstwie pod Połtawą nad Szwedami (1709) Piotr I  opanował wschodnią Ukrainę i zlikwidował Sicz Zaporoską, a następnie podjął nieudaną próbę opanowania Mołdawii, co zakończyło się klęską i koniecznością opuszczenia Azowa.  Walki na Bałtykiem i Morzem Czarnym nie przerwały ekspansji rosyjskiej na Wschód. Piotr I wysyłał ekspedycje badawcze na stepy Azji Środkowej (1714), w obszar Morza Kaspijskiego (1715) i do Chiwy (1717). Zaraz po zawarciu pokoju ze Szwecją, na wieść, że korzystając ze słabości Persji Turcja planuje inwazję w regionie kaspijskim (1722), sam najechał terytorium Persji. W 1723 r. Persja oddała Rosji zachodnie i południowe wybrzeża Morza Kaspijskiego (Azerbejdżan, Derbent, Baku i Aszchabad) w zamian za pomoc wojskową.

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja

Te ogromne sukcesy wojskowe i rozwój terytorialny Rosji nie byłyby możliwe bez głębokiej przebudowy wewnętrznej państwa. Piotr I był wielkim reformatorem, którego celem była modernizacja społeczeństwa rosyjskiego na wzór protestanckich krajów północnej Europy, zwłaszcza Anglii. Ponadto wysiłek wojenny wymagał koncentracji środków w rękach władcy. Z tych przyczyn Piotr niejako zakończył budowę absolutnej monarchii w Rosji. Przede wszystkim stworzył nowoczesną biurokrację, tworząc centralne urzędy resortowe (kolegia), podzielił kraj na gubernie i narzucił chłopom podatek pogłówny (poduszne) bez liczenia się z faktycznymi możliwościami podatników. Całkowicie zlikwidował uprzywilejowanie bojarów zrównując ich z reszta szlachty, a cała szlachtę zmusił do podjęcia służby państwowej w wojsku lub administracji. Starał się także zerwać z tradycyjnymi rosyjskimi obyczajami, zabronił noszenia bród, długich szat, zmusił arystokracje do prowadzenia życia towarzyskiego z udziałem kobiet, uczynił obowiązkowym palenie tytoniu. W 1700 r. wprowadził w Rosji kalendarz juliański i zwyczaj szczególnego świętowania Nowego Roku. Te i inne reformy zmieniły Rosję na zawsze i do dziś dyskutowany jest problem, czy zerwanie z tradycją było pożytkiem dla kraju i społeczeństwa.

Podsumowaniem działalności Piotra po zwycięstwie nad Szwecją była zmiana tytułu władcy i nazwy państwa. 2 IX 1721 r. Piotr przyjął oficjalnie nadany mu przez Senat tytuł „Zbawcy Ojczyzny, imperatora (cesarza) Wszechrosji Piotra Wielkiego”. Dawał tym do zrozumienia innym władcom europejskim swoje roszczenia do dziedzictwa po cesarstwie bizantyjskim. Odtąd do rewolucji bolszewickiej państwo nosiło oficjalną nazwę Imperium Rosyjskie, a starania o opanowanie Konstantynopola i wyparcie Turków z Europy jednym z głównych celów jego strategii.

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja