Polskie przemiany ustrojowe – od autorytaryzmu do demokracji

System polityczny
W literaturze naukowej spotykamy się z różnymi definicjami systemu politycznego. Można przyjąć, że system polityczny to ogół organów państwowych i partii oraz organizacji i grup społecznych uczestniczących w działaniach politycznych w ramach danego państwa, a także ogół generalnych zasad i norm regulujących wzajemne stosunki między nimi.

Systemy polityczne i poszczególne ich elementy spełniają określone funkcje zmierzające zarówno do podtrzymywania istniejącego stanu, jak i do dalszego jego rozwoju. Katalog tych funkcji obejmuje:

• funkcję regulacyjną oznaczającą sterowanie procesami według reguł przyjętych w danym systemie,
• funkcję mediacyjną sprowadzającą się do rozwiązywania konfliktów,
• funkcję adaptacyjną zmierzającą do usprawnienia działania instytucji oraz poszerzenia bazy funkcjonowania systemu politycznego,
• funkcję innowacyjną polegającą na wprowadzaniu do systemu politycznego nowych reguł i mechanizmów działania.
  

Kilka uwag ogólnych
Systemy polityczne ulegają zmianom, których główną przyczyną jest nieusatysfakcjonowanie aktualnym ich stanem dostatecznie wpływowej części społeczeństwa. Dobór metod dokonywania tych zmian zależy od celów i charakteru zakładanych zmian systemowych.

Formy przekształcania systemów politycznych możemy podzielić na przemocowe i nieprzemocowe. Współcześnie głębokie zmiany ustrojowe bywają też rezultatem kompromisu części elit związanych z tracącym żywotność „starym porządkiem” a koncyliacyjnie nastawioną częścią sił walczących o zastąpienie go nowym. Od kilkunastu już lat w państwach Europy Środkowej zachodzą głębokie zmiany ustrojów politycznych. Politologia opisuje je i wyjaśnia w kategoriach: transformacji systemowej, która obejmuje zmiany w sferze politycznej, ekonomicznej i społecznej, jest procesem długotrwałym i ewolucyjnym a także transformacji ustrojowej (pojęcie węższe), która opisuje pewną fazę radykalnej zmiany ładu politycznego w aspekcie formalno-prawnym.

Dokonując tych zmian sięgano do struktur i procedur istniejących tradycyjnie w ustabilizowanej demokracji zachodnioeuropejskiej, nawiązywano do własnych tradycji ustrojowych do 1945r., w pewnym stopniu nawiązywano też do doświadczeń i instytucji funkcjonujących w dawnym systemie. Polska należy do grupy sześciu państw tego regionu, gdzie przemiany demokratyczne ustroju uważa się za najbardziej zaawansowane. Nie brakuje rozczarowanych osiągniętymi efektami. Są i tacy, którzy uważają, że po 18 latach etap ten należy uznać za zakończony i stworzyć nowy system (np. koncepcja IV Rzeczypospolitej).

Pojęcia, które warto zapamiętać:

Ustrój państwowy oznacza całokształt organizacji państwa i metod działania władzy państwowej. Dzieli się na:
a) ustrój polityczny – ogólna nazwa dla dowolnej formy sprawowania władzy publicznej; zespół zasad dotyczących władzy publicznej w państwie a także metod jej wykonywania. Zasady te określają przedmiot władzy państwowej, wytyczają zakres i główne kierunki aktywności państwa, oraz podstawowe prawa, wolności i obowiązki obywateli. Precyzują formy i metody ich udziału w realizacji władzy państwowej,
b) ustrój społeczno-gospodarczy – oznacza materialne warunki życia społecznego, strukturę własnościową oraz funkcjonowanie gospodarki i finansów publicznych.
Konstytucja to akt pisany, ustawa zasadnicza zawierająca normy o najwyższej mocy prawnej regulujące podstawy ustroju politycznego i społeczno-gospodarczego, uchwalana przez powołany do tego organ i zmieniana w szczególnym trybie (znaczenie formalno-prawne).
 

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja

Etapy transformacji ustrojowej

Etap pierwszy (przejściowy) od tzw. - okrągłego stołu do wyborów parlamentarnych z 27 października 1991r.

• Podpisane 5 kwietnia 1989r. porozumienie między stroną koalicyjno-rządową a opozycją demokratyczną obejmowało m. in. przywrócenie urzędu Prezydenta,
•  powołanie Sejmu kontraktowego (65% mandatów dla „starej władzy” i 35% dla opozycji),
• wolne i demokratyczne wybory do Senatu oraz poszerzenie swobód politycznych.

W trakcie tego etapu 6-krotnie nowelizowano Konstytucję PRL z 22 lipca 1952r. Najważniejsza z tych nowelizacji z 7 kwietnia 1989r. dotyczyła zmian zasad organizacji i funkcjonowania naczelnych organów państwa, zasad prawa wyborczego i ustroju sądów. Rozpoczął się proces przechodzenia od zasady jedności i jednolitości władzy do zasady jej podziału. Nastąpiło odejście od 1-izbowego Sejmu. Powstał nowy organ – Zgromadzenie Narodowe. Przyjęta została pozycja ustrojowa Prezydenta, która mieściła się w ramach systemu rządów parlamentarnych.

Etap drugi to budowa podstaw ustrojowych III Rzeczypospolitej Polskiej.

Na przemiany ustroju politycznego w tym okresie duży wpływ wywarły wygrane w czerwcu 1989 wybory przez opozycję oraz powołanie pierwszego niekomunistycznego rządu T. Mazowieckiego. Wydarzenie te oznaczały podjęcie przez opozycję współodpowiedzialności za rządzenie. Przystąpiono do stanowienia podstaw kontytucyjno-ustrojowych państwa liberalno-demokratycznego. Przywrócona została historyczna nazwa państwa, a suwerenem władzy państwowej został naród. Przystąpiono do przebudowy państwa w terenie. Wprowadzona też została zasada bezpośrednich, powszechnych wyborów prezydenta.

Etap trzeci to etap uchwalenia i obowiązywania w latach 1992-1997 ustawy konstytucyjnej z 17 października 1992r. O wzajemnych stosunkach między władzą wykonawczą i ustawodawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym.

Z wejściem w życie tzw. Małej Konstytucji wierzono, że przyjęte procedury wymuszą poszukiwanie rozwiązań kompromisowych między parlamentem, Prezydentem a rządem. Stworzony przez nią system rządzenia uwzględniał ukształtowane po 1989r. takie zasady ustrojowe jak:

• zasada demokratycznego państwa prawa,
• suwerenności narodu i pluralizmu politycznego.

Recypowała ona również instytucje i procedury wprowadzone później jak np. II izba parlamentu i powszechne wybory prezydenckie. Wprowadziła też nowe zasady np.: zasadę podziału władzy czy zasadę systemu parlamentarnego. Konstytucjonaliści podkreślają, że Mała Konstytucja zwieńczyła proces budowy ustroju politycznego na drodze przechodzenia od państwa autorytarnego do liberalno-demokratycznego.

Etap czwarty związany jest z uchwaleniem Konstytucji z 2 kwietnia 1997r. i jej obowiązywaniem.

To konstytucja kompromisu politycznego odwołująca się do różnych systemów wartości. Stanowiła ona kontynuację zmian ustrojowych zapoczątkowanych po 1989r. Uwzględniała zarówno rodzime tradycje jak i doświadczenia lat 1989-1999.
Konstytucja ta jako swoje naczelne zasady przyjęła:

• zasadę republikańskiej formy rządu,
• zasadę demokratycznego państwa prawnego,
• zasadę autonomii i wzajemnej niezależności oraz współdziałania w stosunkach między państwem a Kościołem i innymi związkami wyznaniowymi,
• zasadę wolności i praw człowieka i obywatela,
• zasadę suwerenności narodu,
• zasadę reprezentacji politycznej,
• zasadę podziału i równowagi władz,
• zasadę dwuizbowego parlamentu,
• zasadę pluralizmu politycznego,
• zasadę parlamentarnej formy rządu,
• zasadę odrębności i niezależności sądów,
• zasadę decentralizacji władzy publicznej.

Zasady te nie zaczęły obowiązywać z dnia na dzień. Wykształciły się w przechodzeniu od ustroju tzw. realnego socjalizmu do ustroju demokratycznego państwa prawnego. Dzisiaj nie brakuje krytyków tej Konstytucji.

Wszystkie partie będące w parlamencie zgłaszają potrzebę wprowadzenia do niej zmian. Wyrażane są też wątpliwości czy praktyka potwierdza w pełni słuszność przyjętych rozwiązań. Zgłaszane są rozmaite postulaty np. poszerzenia zakresu władzy Prezydenta czy likwidacji Senatu. Długa jest lista pytań, na które musimy szukać odpowiedzi. Warto jednak pamiętać, że w poszukiwaniu odpowiedzi musi nam towarzyszyć przekonanie, że dalszy pomyślny rozwój wymaga zmian, jak  i stabilnych rozwiązań, niezależnie od tego, kto aktualnie rządzi.

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja