W literaturze naukowej spotykamy się z różnymi definicjami systemu politycznego. Można przyjąć, że system polityczny to ogół organów państwowych i partii oraz organizacji i grup społecznych uczestniczących w działaniach politycznych w ramach danego państwa, a także ogół generalnych zasad i norm regulujących wzajemne stosunki między nimi. Systemy polityczne i poszczególne ich elementy spełniają określone funkcje zmierzające zarówno do podtrzymywania istniejącego stanu, jak i do dalszego jego rozwoju. Katalog tych funkcji obejmuje: funkcję regulacyjną oznaczającą sterowanie procesami według reguł przyjętych w danym systemie, funkcję mediacyjną sprowadzającą się do rozwiązywania konfliktów, funkcję adaptacyjną zmierzającą do usprawnienia działania instytucji oraz poszerzenia bazy funkcjonowania systemu politycznego, funkcję innowacyjną polegającą na wprowadzaniu do systemu politycznego nowych reguł i mechanizmów działania.

Kilka uwag ogólnych

Systemy polityczne ulegają zmianom, których główną przyczyną jest nieusatysfakcjonowanie aktualnym ich stanem dostatecznie wpływowej części społeczeństwa. Dobór metod dokonywania tych zmian zależy od celów i charakteru zakładanych zmian systemowych. Formy przekształcania systemów politycznych możemy podzielić na przemocowe i nieprzemocowe. Współcześnie głębokie zmiany ustrojowe bywają też rezultatem kompromisu części elit związanych z tracącym żywotność „starym porządkiem” a koncyliacyjnie nastawioną częścią sił walczących o zastąpienie go nowym. Od kilkunastu już lat w państwach Europy Środkowej zachodzą głębokie zmiany ustrojów politycznych. Politologia opisuje je i wyjaśnia w kategoriach: transformacji systemowej, która obejmuje zmiany w sferze politycznej, ekonomicznej i społecznej, jest procesem długotrwałym i ewolucyjnym a także transformacji ustrojowej (pojęcie węższe), która opisuje pewną fazę radykalnej zmiany ładu politycznego w aspekcie formalno-prawnym.

Dokonując tych zmian sięgano do struktur i procedur istniejących tradycyjnie w ustabilizowanej demokracji zachodnioeuropejskiej, nawiązywano do własnych tradycji ustrojowych do 1945r., w pewnym stopniu nawiązywano też do doświadczeń i instytucji funkcjonujących w dawnym systemie. Polska należy do grupy sześciu państw tego regionu, gdzie przemiany demokratyczne ustroju uważa się za najbardziej zaawansowane. Nie brakuje rozczarowanych osiągniętymi efektami. Są i tacy, którzy uważają, że po 18 latach etap ten należy uznać za zakończony i stworzyć nowy system (np. koncepcja IV Rzeczypospolitej).

Pojęcia, które warto zapamiętać:

Ustrój państwowy oznacza całokształt organizacji państwa i metod działania władzy państwowej. Dzieli się na:

a) ustrój polityczny – ogólna nazwa dla dowolnej formy sprawowania władzy publicznej; zespół zasad dotyczących władzy publicznej w państwie a także metod jej wykonywania. Zasady te określają przedmiot władzy państwowej, wytyczają zakres i główne kierunki aktywności państwa, oraz podstawowe prawa, wolności i obowiązki obywateli. Precyzują formy i metody ich udziału w realizacji władzy państwowej,

b) ustrój społeczno-gospodarczy – oznacza materialne warunki życia społecznego, strukturę własnościową oraz funkcjonowanie gospodarki i finansów publicznych.

Konstytucja to akt pisany, ustawa zasadnicza zawierająca normy o najwyższej mocy prawnej regulujące podstawy ustroju politycznego i społeczno-gospodarczego, uchwalana przez powołany do tego organ i zmieniana w szczególnym trybie (znaczenie formalno-prawne).
 

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja

Etapy transformacji ustrojowej


Etap pierwszy (przejściowy) od tzw. - okrągłego stołu do wyborów parlamentarnych z 27 października 1991r. Podpisane 5 kwietnia 1989r. porozumienie między stroną koalicyjno-rządową a opozycją demokratyczną obejmowało m. in. przywrócenie urzędu Prezydenta, powołanie Sejmu kontraktowego (65% mandatów dla „starej władzy” i 35% dla opozycji), wolne i demokratyczne wybory do Senatu oraz poszerzenie swobód politycznych. W trakcie tego etapu 6-krotnie nowelizowano Konstytucję PRL z 22 lipca 1952r. Najważniejsza z tych nowelizacji z 7 kwietnia 1989r. dotyczyła zmian zasad organizacji i funkcjonowania naczelnych organów państwa, zasad prawa wyborczego i ustroju sądów. Rozpoczął się proces przechodzenia od zasady jedności i jednolitości władzy do zasady jej podziału. Nastąpiło odejście od 1-izbowego Sejmu. Powstał nowy organ – Zgromadzenie Narodowe. Przyjęta została pozycja ustrojowa Prezydenta, która mieściła się w ramach systemu rządów parlamentarnych.

Etap drugi to budowa podstaw ustrojowych III Rzeczypospolitej Polskiej.
Na przemiany ustroju politycznego w tym okresie duży wpływ wywarły wygrane w czerwcu 1989 wybory przez opozycję oraz powołanie pierwszego niekomunistycznego rządu T. Mazowieckiego. Wydarzenie te oznaczały podjęcie przez opozycję współodpowiedzialności za rządzenie. Przystąpiono do stanowienia podstaw kontytucyjno-ustrojowych państwa liberalno-demokratycznego. Przywrócona została historyczna nazwa państwa, a suwerenem władzy państwowej został naród. Przystąpiono do przebudowy państwa w terenie. Wprowadzona też została zasada bezpośrednich, powszechnych wyborów prezydenta.

Etap trzeci to etap uchwalenia i obowiązywania w latach 1992-1997 ustawy konstytucyjnej z 17 października 1992r. O wzajemnych stosunkach między władzą wykonawczą i ustawodawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym. Z wejściem w życie tzw. Małej Konstytucji wierzono, że przyjęte procedury wymuszą poszukiwanie rozwiązań kompromisowych między parlamentem, Prezydentem a rządem. Stworzony przez nią system rządzenia uwzględniał ukształtowane po 1989r. takie zasady ustrojowe jak: zasada demokratycznego państwa prawa, suwerenności narodu i pluralizmu politycznego. Recypowała ona również instytucje i procedury wprowadzone później jak np. II izba parlamentu i powszechne wybory prezydenckie. Wprowadziła też nowe zasady np.: zasadę podziału władzy czy zasadę systemu parlamentarnego. Konstytucjonaliści podkreślają, że Mała Konstytucja zwieńczyła proces budowy ustroju politycznego na drodze przechodzenia od państwa autorytarnego do liberalno-demokratycznego.

Etap czwarty związany jest z uchwaleniem Konstytucji z 2 kwietnia 1997r. i jej obowiązywaniem.
To konstytucja kompromisu politycznego odwołująca się do różnych systemów wartości. Stanowiła ona kontynuację zmian ustrojowych zapoczątkowanych po 1989r. Uwzględniała zarówno rodzime tradycje jak i doświadczenia lat 1989-1999. Konstytucja ta jako swoje naczelne zasady przyjęła: zasadę republikańskiej formy rządu, zasadę demokratycznego państwa prawnego, zasadę autonomii i wzajemnej niezależności oraz współdziałania w stosunkach między państwem a Kościołem i innymi związkami wyznaniowymi, zasadę wolności i praw człowieka i obywatela, zasadę suwerenności narodu, zasadę reprezentacji politycznej, zasadę podziału i równowagi władz, zasadę dwuizbowego parlamentu, zasadę pluralizmu politycznego, zasadę parlamentarnej formy rządu, zasadę odrębności i niezależności sądów, zasadę decentralizacji władzy publicznej.

Zasady te nie zaczęły obowiązywać z dnia na dzień. Wykształciły się w przechodzeniu od ustroju tzw. realnego socjalizmu do ustroju demokratycznego państwa prawnego. Dzisiaj nie brakuje krytyków tej Konstytucji. Wszystkie partie będące w parlamencie zgłaszają potrzebę wprowadzenia do niej zmian. Wyrażane są też wątpliwości czy praktyka potwierdza w pełni słuszność przyjętych rozwiązań. Zgłaszane są rozmaite postulaty np. poszerzenia zakresu władzy Prezydenta czy likwidacji Senatu. Długa jest lista pytań, na które musimy szukać odpowiedzi. Warto jednak pamiętać, że w poszukiwaniu odpowiedzi musi nam towarzyszyć przekonanie, że dalszy pomyślny rozwój wymaga zmian, jak  i stabilnych rozwiązań, niezależnie od tego, kto aktualnie rządzi.

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja