Polska - państwo prawne

Punktem wyjścia do rozważań określonych w tytule winno być odwołanie do art. 2 Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r.  zgodnie z którym Rzeczpospolita Polska jest „demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej”. Przypomnieć tu trzeba, iż powyższa reguła została wpisana do katalogu zasad konstytucyjnych już ustawą z 29 grudnia 1989r., a następnie podtrzymana w Małej Konstytucji z 17 października 1992r. Zgodnie z definicją zaproponowaną przez Trybunał Konstytucyjny państwo prawa to „takie państwo, którego organy działają na podstawie i przy pomocy prawa”  Należy podkreślić, że w doktrynie odnaleźć można różne rozumienie tej koncepcji. I tak „ w ujęciu formalnym państwo prawne to państwo, które w swoim działaniu opiera się na: prawie, zasadzie podziału władzy, związaniu organów państwa ustawami, sądowej kontroli aktów władzy administracyjnej, wyłączności ustawowej regulowania praw jednostki. Z kolei w rozumieniu materialnym takie państwo opiera się na takich  wartościach jak sprawiedliwość, wolność, równość, demokratyzm” .

Zasada legalizmu

Zdaniem niektórych obserwatorów życia publicznego, zwłaszcza w kontekście tzw. rozliczeń z przeszłością PRL, taka deklaracja pojawiła się być może za wcześnie. Nie można bowiem zapominać, że tak określona norma stawia przed organami państwa bardzo surowe wymagania. Tym bardziej, że w idei państwa prawa zawiera się wyrażona w art. 7 Konstytucji zasada praworządności formalnej, czy też legalizmu. Przypomnijmy, że przepis ten stanowi, iż „organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa”. Obowiązujące prawo jest zatem jedynym wyznacznikiem kształtowania sytuacji prawnej obywateli. Można w tym kontekście również stwierdzić, że wszystko to co dla obywateli nie jest zabronione jest dozwolone.   Prawo w tej sytuacji musi stać ponad państwem. Oznacza to, że byt organów państwa, kompetencje i zakres ich działalności wyznaczają wyłącznie normy prawne. W rezultacie  należy podzielić pogląd, iż wszystko to co nie jest organowi  dozwolone jest zabronione . Podkreślić nadto należy, że powyższe wymogi odnoszą się zarówno do procesu stosowania, ale także tworzenia prawa. Skoro tak to obywatele muszą mieć zapewnione zaufanie do procesu stanowienia prawa,  pewność, że prawo stanowione przez państwo nie zaskoczy w sensie negatywnym adresatów norm. Opisywana tu reguła musi także gwarantować  mechanizmy skutecznego dochodzenia ochrony przyznanych uprawnień.

Formalne gwarancje praworządności

Pamiętać należy, że w idei państwa prawnego niezwykle istotne są tzw. formalne gwarancje praworządności, a więc przyznane obywatelom instrumenty prawne pozwalające na kontrolę poczynań organów państwa, czy to poprzez możliwość zaskarżenia w stosownym trybie decyzji tych organów do niezawisłych sądów i trybunałów bądź też skorzystanie z pomocy Rzecznika Praw Obywatelskich. Co więcej, przynajmniej w pewnych granicach wyznaczonych chociażby przez Europejską Konwencję Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzoną 4 listopada 1950r. w Rzymie ,  ale także prawo Unii Europejskiej, dzisiaj istnieje możliwość kontroli decyzji organów państwa przez organy sądownictwa europejskiego. 

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja

Prawa mniejszości

Cytowany powyżej art. 2 Konstytucji stanowi jednak, że Rzeczypospolita Polska to także demokratyczne państwo prawa. Oznacza to, że w ten sposób gwarantuje się  możliwość wpływu obywateli na wybór organów państwa  i podejmowane decyzje, zwierzchnictwo narodu, nadrzędność Konstytucji, ustawy jako podstawowego źródła prawa, podział władzy, niezawisłość sędziowską a wreszcie prawo do sądu. Ponadto z powyższej normy konstytucyjnej obowiązek poszanowania praw jednostki. Zatem demokratyczne państwo prawa szanuje nie tylko głos większości, ale także zapewnia ochronę praw i wolności mniejszości. Widoczne to winno być zwłaszcza na takich newralgicznych z punktu widzenia praw i wolności obywatelskich płaszczyznach życia publicznego jak;

• pluralizm polityczny,
• mechanizm demokratycznego wyboru przedstawicieli społeczeństwa,
• przejawy demokracji bezpośredniej (różne postaci referendum),
• roli i znaczenia różnych form samorządu terytorialnego, zawodowego i gospodarczego.
  

Reguły państwa prawnego

Z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika, że z opisanej powyżej zasady demokratycznego państwa prawnego można wywodzić takie reguły jak:

• ochrona prawa nabytych,
• ochrona zaufania obywateli do państwa i prawa,
• zakaz stanowienia norm retroaktywnych,
• podział władzy,
• zakaz nadmiernej ingerencji ustawodawcy w prawa jednostki,
• sprawiedliwości społecznej,
• respektowania dobra ogółu,
• niezawisłości sędziowskiej,
• prawa do sądu,
• konieczność zapewnienia właściwego vacatio legis, którego długość powinna być wprost proporcjonalna  do wagi wprowadzanych spraw. 
  
  Komentowana to norma konstytucyjna powalała także na formułowanie takich zasad jak; prawo do życia, ochrony prywatności .

Nowe wyzwania

Dodać tu jednak trzeba, że w pejzażu społecznym pojawiają się nowe zjawiska, wywołane postępem technicznym czy technologicznym, które stawiają nowe wyzwania i zagrożenia, również dla idei demokratycznego państwa prawa. I niestety nie zawsze regulacje prawne nadążają za tak dynamicznymi zmianami. Czasami powodem takie stanu rzeczy są dotychczasowe sposoby pojmowania prawa, w szczególności w zakresie jego skutecznego egzekwowania, co tradycyjnie ograniczano do terytorium danego państwa.  Wystarczy wymienić w tym katalogu z pewnością Internet, z istoty swej zjawisko ogólnoświatowe, ponadnarodowe i nie znające pojęcia granic państwa, niosące z jednej strony ogromne możliwości, chociażby w sferze wolności wypowiedzi, ale z drugiej stwarzające szereg zagrożeń jak na przykład nowe formy działalności przestępczej w cyberprzestrzeni.  Rozwój technologii medycznych jest także doskonałym przykładem konieczności zrewidowania dotychczasowych konstrukcji  prawnych.  Chodzi zwłaszcza o takie nowoczesne możliwości diagnostyki  i leczenia jak formy wspomaganej prokreacji, możliwości klonowania dla celów terapeutycznych, a wreszcie chociażby postęp w dziedzinie transplantologii. Stąd też coraz głośniej słychać głosy domagające się stosowanych regulacji międzynarodowych w takich  sferach.

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja