System polityczny

W literaturze przedmiotu istnieje wiele różnych definicji systemu politycznego. Na potrzeby niniejszej analizy przyjmiemy najbardziej popularną a jednocześnie niezbyt rozbudowaną definicję, która wskazuje, iż system polityczny określany jest przez stosunki władzy jakie występują w danym społeczeństwie. Według tej koncepcji na system polityczny składają się trzy elementy. Podstawą są idee i wartości polityczne występujące w danym społeczeństwie i realizowane przez organy władzy państwowej. Do systemu tych wartości zalicza się np. zasadę demokratycznego państwa prawa, suwerenności narodu, pluralizmu politycznego, gwarancji praw obywatelskich.

Ustrój polityczny

Drugim elementem systemu politycznego jest ustrój polityczny. Jest on instytucjonalną częścią systemu politycznego. Składa się na niego ogół organizacji i instytucji biorących udział w życiu politycznym społeczeństwa. Są więc to organy państwa, instytucje życia publicznego oraz organizacje polityczne i społeczne obywateli. W najszerszym ujęciu będzie to państwo, partie polityczne, związki zawodowe ale także szeroko rozumiany aparat państwowy.

Część normatywna systemu

Trzecim elementem systemu politycznego są normy regulujące i organizujące wcielanie w życie tych idei i wartości, które stanowią podstawę funkcjonowania państwa. Regulują one również strukturę i funkcjonowanie organizacji politycznych. Na część normatywną systemy politycznego składają się więc zarówno normy prawa jak i normy moralne oraz obyczajowe występujące w życiu publicznym. W bardziej szczegółowym ujęciu będą to także normy wewnętrzne obowiązujące w organach państwowych, instytucjach życia społecznego jak i organizacjach politycznych.

Analiza systemu politycznego Polski powinna opierać się na określeniu podstawowych elementów tego systemu oraz wskazać na dynamikę kształtowania się pewnych prawidłowości w ich relacjach wzajemnych w okresie transformacji ustrojowej.

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja

Konstytucja a praktyka polityczna

Podstawowy, konstytucyjny system wartości został określony już w grudniu 1989 roku w noweli Konstytucji. Katalog ten zachowała obecnie obowiązująca Konstytucja z 1997 roku. Nie budzi on znacznych kontrowersji, można więc przyjąć, iż jest to stabilna podstawa funkcjonowania systemu politycznego. Problemy pojawiają się na etapie implementacji założeń konstytucyjnych do praktyki politycznej. Poszczególne ugrupowania polityczne mają odmienne koncepcje dotyczące hierarchii wartości oraz interpretacji poszczególnych zasad. Pojawiają się również sprzeczności w zakresie systemu wartości nadrzędnych. Jest to proces naturalny i charakterystyczny dla zróżnicowanych ideowo i politycznie społeczeństw.

Nowe demokracje i partie polityczne

Szczególnie jest to widoczne w nowych demokracjach, gdzie rozdrobnienie polityczne jest efektem kształtowania się dopiero instytucjonalnych form rywalizacji politycznej. Powstaje wiele partii politycznych, ponieważ różnorodność konfliktów i podziałów społecznych powoduje zapotrzebowanie na organizacje, które reprezentują grupy obywateli posiadających takie właśnie poglądy. Dopiero w stabilnych demokracjach system partyjny ulega procesowi stabilizacji ilościowej i jakościowej.

Trzeba podkreślić, że różnice ideowe i polityczne występujące między partiami politycznymi są stałym, naturalnym elementem systemu politycznego. Jest to konsekwencja różnicy poglądów na sprawy społeczne i polityczne występujące między obywatelami. Cechą charakterystyczną pluralistycznej demokracji jest też swoboda wyrażania poglądów w ramach konstytucyjnych idei i wartości.  Ponieważ poglądy i preferencje polityczne obywateli zmieniają się w czasie, w poszczególnych okresach dominują różne ugrupowania polityczne. Te które w ostatnich wyborach zdobyły największe poparcie mają szansę na realizację swoich programów. Jeżeli w następnych wyborach zaufanie społeczeństwa do nich zostanie zachwiane, władzę przejmą te partie polityczne, które aktualnie cieszą się największą popularnością.

Trzeba jednak zaznaczyć, że w warunkach polskich, raz dokonany wybór społeczeństwa skutkuje powierzeniem ugrupowaniu politycznemu władzy na cztery lata, tyle bowiem trwa u nas cykl elektoralny. Ponieważ w Polsce obowiązuje mandat wolny, czyli brak odpowiedzialności deputowanego przed wyborcami, nie ma możliwości jego odwołania.
 

Nowe struktury

W Polsce nadal trwa reforma systemu organów państwa. Występuje tu wprawdzie duża stabilność instytucjonalna, ale nadal pojawiają się propozycje tworzenia nowych organów i instytucji oraz rewizji zasad, struktur czy pozycji ustrojowej organów już istniejących. W ostatnich latach utworzono min. Centralne Biuro Śledcze i Centralne Biuro Antykorupcyjne, zmieniono skład Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, od kilku lat trwają reformy strukturalne służb specjalnych. Znacznie rozbudowano od 1999 roku struktury samorządu terytorialnego tworząc samorząd na szczeblu powiatu i województwa. W tym samym roku zmieniono podział administracyjny kraju. Liczbę województw zmniejszono z 49 do 16 i utworzono dodatkowy szczebel podziału administracyjnego w postaci powiatów. Spowodowało to konieczność dostosowania struktur terenowych aparatu państwowego do nowego podziału terytorialnego.

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja

Poszukiwanie nowych rozwiązań organizacyjnych w systemie organów państwowych jest rzeczą naturalną. Ale nie powinno ono powodować poczucia niepewności, chwilowości i nabierać cech rozwiązań prowizorycznych. Koncentrowanie się decydentów politycznych na strukturach powoduje z reguły zaniedbania w ich funkcjonowaniu. Niekiedy lepiej jest doskonalić działanie organów już funkcjonujących niż tworzyć nowe. Dodatkowo występuje tu jeszcze jeden niekorzystny element. Tworzenie nowych struktur powoduje przerosty administracyjne i często ma uwarunkowania polityczne. A to ostatnie skłania kolejne ekipy rządzące do dokonywania „czystek” personalnych oraz likwidacji organów utworzonych przez poprzedników i tworzenia nowych, według własnych pomysłów. Czas eksperymentów powinien już się kończyć.

Szczególną dynamiką wykazuje się również trzeci element systemu politycznego a mianowicie system normatywny. Jest to o tyle zrozumiałe, że cały czas mamy do czynienia z procesem transformacji ustrojowej, a więc trwa budowanie podstaw prawnych funkcjonowania systemu politycznego. Duże znaczenie mają tu zmiany prawa wyborczego. Ordynacje wyborcze, a głównie ordynacja do Sejmu, wpływają w sposób bezpośredni na funkcjonowanie systemu partyjnego,  sposób kreowania elit politycznych oraz mechanizmy sprawowania władzy.

Ordynacja wyborcza do Sejmu RP po 1991 roku była zmieniana dwukrotnie. W 1993 roku wprowadzono mechanizmy ograniczające dostęp do parlamentu komitetom wyborczym, które nie uzyskały w skali kraju poparcia minimum 5 % wyborców (koalicje wyborcze 8%). Wprowadzono też nową metodę przeliczania głosów na mandaty, korzystną dla dużych komitetów wyborczych (tzw. system d’Hondta). W efekcie w Sejmie znalazło się tylko sześć ugrupowań politycznych, wobec prawie trzydziestu z roku 1991.