Ramy chronologiczne

Renesans i Barok to nazwy epok historycznych w dziejach kultury europejskiej, epok, które mają swój zasięg czasowy i terytorialny. Najogólniej można przyjąć, że pierwsza z nich, określana też Odrodzeniem i uważana za pierwszą nowożytną epokę w dziejach Europy, rozpoczyna się we Włoszech  w  drugiej połowie XIV wieku i trwa przez wiek XV aż do połowy wieku XVI. Niektórzy za datę końcową renesansu włoskiego uznają słynne sacco di Roma – złupienie Rzymu przez wojska cesarskie w roku 1527.

W krajach Europy na północ od Alp, we Francji, Niemczech, Niderlandach, a także w Polsce, Renesans pojawia się później. Pierwsze jego przejawy dostrzec można w połowie XV wieku a dojrzała postać kultury renesansowej objawia się w wieku XVI. Cezury schyłku skupiają się około roku 1600 z niewielkimi odchyleniami od tej granicy w poszczególnych krajach. Stulecie następne - XVII obejmuje odmienną od formacji kultury renesansowej epokę Baroku, która, w krajach słowiańskich, a więc również u nas, trwa aż do połowy XVIII wieku. I połowę XVIII wieku określa się niekiedy terminem „późny barok”, bądź też mówi się o tak zwanym długim panowaniu baroku. Poczynione ustalenia chronologiczne, to punkt wyjścia, orientacyjny kompas dla naszych rozważań.

Dwie epoki i ich idee

Zasadniczym przedmiotem naszego namysłu jest próba wniknięcia i uchwycenia Renesansu i Baroku w specyfice charakteryzujących każdą z tych epok cech i jakości, w osobliwych wyznacznikach  konstruowanej, a następnie reprezentowanej przez nie wizji świata oraz pojmowania roli i miejsca w nim człowieka. Chodziłoby zatem o odkrycie czy może uświadomienie sobie zasadniczych idei, które nadają wytworom kultury materialnej i umysłowej Renesansu oraz Baroku jakiś właściwy dla każdej z tych epok sens. Chodziłoby o panoramiczne spojrzenie na każdą z tych formacji kulturowych, spojrzenie wydobywające postulowane, a przede wszystkim realizowane w ich przebiegu oraz trwaniu idee i wartości, projektujące określoną wizję świata

Odrodzenie człowieka

Eugenio Garin we Wstępie do pracy zbiorowej Człowiek renesansu zauważa, że centrum rzeczywistości cywilizacji Odrodzenia stanowią losy ludzkie, przypadki ludzkie, postaci i same ludzkie ciała, w której malarze i rzeźbiarze przedstawiają niezapomniane sylwetki ludzkie, a filozofowie powtarzają: „wielkim cudem jest człowiek”. Humaniści, którzy przejawiali wszechstronne, wielorakie zainteresowania, którzy uwrażliwieni na różnorodność form zewnętrznego świata pragnęli sportretować je zgodnie z ich naturą, mieli przede wszystkim na uwadze umiejętność najważniejszą: sztukę bycia człowiekiem. Wśród licznych zagadnień związanych z przełomowym charakterem czasów renesansowych i tworzeniem się nowych ideałów dla indywidualnego i społecznego etosu bycia oraz działania, na plan pierwszy wysunęło się pytanie natury bardzo ogólnej, ale i zasadniczej: jak być w pełni człowiekiem, jak kształtować swoje życie w nowych, zmienionych warunkach, kiedy to kategorie teologii i wiary  nie są już tak jednoznacznymi przewodnikami.

Cechą świadomości ludzi Renesansu był pragmatyzm myślenia i działania, w przeciwieństwie do średniowiecznych spekulacji. Uważano, że podejmowane przez człowieka różnorakie formy aktywności powinny mu zapewnić maksymalne zadowolenie i poczucie własnej wartości. Dawny ideał człowieka oddanego sprawom życia pozaziemskiego nie wzbudzał popularności. Stąd uznanie dla ludzkich wysiłków, ludzkiej pracy oraz powstających w ich wyniku wytworów.

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja

Rodzi się nowy wzorzec życia czynnego (vita activa). Ideałem staje się energiczny, utalentowany zdobywca dóbr materialnych i duchowych, człowiek przekonany o wyższości doświadczenia i empirycznej wiedzy.

Był to człowiek wpisany w różnorakie kręgi rzeczywistości, jak kosmos, natura, społeczeństwo, kręgi rządzące się, w jego przekonaniu, określonym ładem i harmonią. Humaniści widzieli w rzeczywistości stworzonej dobro oddane człowiekowi na „bezpieczne nabywanie”. Przepełniała ich afirmacja życia, radość z towarzystwa, w którym przebywali, chęć ciągłego dialogu z drugim człowiekiem i ze światem. Żywili zaufanie do rozumu i cnót moralnych, uważając iż są oni niezawodnymi przewodnikami po niespokojnych falach życia. Świat, według nich, został stworzony dla człowieka, który dzięki posiadaniu duszy rozumnej, upodabniającej go do Stwórcy, może, jak to ujmował Pico Della Mirandola,  „odradzać się i mocą swego ducha wznosić się do rzędu istot boskich”.

Renesansowi twórcy podkreślali wagę godności człowieka oraz wolności wyrażającej się przede wszystkim w kreowaniu własnej osobowości, przede wszystkim poprzez tworzenie dzieł artystycznych. Można by powiedzieć, że wizja świata epoki Odrodzenia, to wizja optymistycznej wiary w poznawcze i twórcze możliwości jednostki, w jej autokreacyjną siłę, świata który można poznawczo ogarnąć, a artystycznie wyrazić bogactwo jego zewnętrznych form.

Barok - "epoka przeciwieństw"
 
Odmienny w swoim wyrazie jest Barok, Barok, który znakomity badacz tej epoki - Janusz Pelc określił „epoką przeciwieństw”. Ludziom siedemnastego stulecia świat jawił się jako nieprzenikniony labirynt, a istnienie stało się rebusem dla umysłu i serca. Podstawowym doświadczeniem staje się uczucie niepokoju, rozdwojenia, ciągłej rozterki duchowej. Jakże znamienny jest tytuł sonetu I Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, poety początków polskiego baroku, „O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego”. Coraz mniej miejsc na świecie, w których człowiek barokowy czułby się bezpieczny. Jest dojmująca świadomość przemijania, nietrwałości i kruchości. Na plan pierwszy w światoodczuciu epoki Baroku wysuwają się antynomie: wieczność – doczesność, dusza – ciało, trwanie – przemijanie, sacrum – profanum.



Człowiek rozdarty

Barokowi twórcy rysują wizję człowieka wewnętrznie rozdartego, człowieka pielgrzyma w obcym świecie, człowieka wydanego na kłamstwo i pozory zmysłów, które „choćby nie darmo były, przedsie szkodzą / Bo naszę chciwość od swej szczęśliwości / Własnej (co Bogiem zowiemy) odwodzą. / Niestałe dobra!”.

Humaniści wyprowadzali wnioski moralne z praktyki życia, natomiast barokowi twórcy skierowali swoje spojrzenie głębiej – wysuwali wnioski metafizyczne z praktyki moralnej. Strategia naszego największego poety Renesansu Jana Kochanowskiego opierała się na założeniu, że dziedziną chaosu i przypadku jest świat, w którym rządzi Fortuna, a jaźń, świadomość, wnętrze człowieka jest miejscem, gdzie buduje i kształtuje się, miara, ład i równowaga. Twórca barokowy odczuwa natomiast nie tylko chaos zewnętrznego świata, ale przede wszystkim jest przerażony odsłaniającymi się wewnętrznymi przestrzeniami własnej świadomości, własnej duszy. Nie tyle świat, ale chaos w samym człowieku jawi się jako największe zagrożenie.

Podsumowanie

Dla ludzi renesansu piękno rzeczywistości tkwiło przede wszystkim w harmonii, w klasycznym ładzie. W baroku coraz powszechniejsza stawała się myśl, że piękno jest wielorakie, że zasady piękna mogą być różne, Stąd też w sztuce i literaturze barokowej otrzymujemy wielorakie wizerunki tych samych postaci, rzeczy, zjawisk i spraw. Twórcy tego czasu byli bowiem wyczuleni na możliwość rozmaitego spojrzenia na to samo, a spoglądając na coś, kreśląc wizję świata, starali się wniknąć głębiej, punkt obserwacji umieszczać niejako z różnych stron.     

Edulandia = matura: nowa matura / matura międzynarodowa, studia, kursy, korepetycje = Twoja edukacja